ስለ ኤሌክትሮኒክ ፊርማ ሕጋችን ጥቂት ነጥቦች

Views: 189

ዘመናችን የረቀቀ የመረጃና የመገናኛ ቴክኖሎጂ ዘመን እንደሆነ ለማንም አከራካሪ አይደለም ። በዚህ የተነሳ የሰው ልጅ ሁለንተናዊ የየእለት ግንኙነትም ሆነ ግብይት በእነዚህ ቴክኖሎጂዎች ላይ የተመሰረቱ እና በእነዚህ ቴክኖሎጂዎች ላይ ጥገኛ እየሆኑ መጥተዋል። እነዚህ ቴክኖሎጂዎች በስፋትና በብዛት ተጽእኖ እያሳደሩባቸው ካሉ ግንኙነቶች መካከል አንዱ የኤሌክትሮኒክ ንግድ ወይም የኤሌክትሮኒክ ንግድ ( electronic commerce ) ወይም በአጭሩ ኢ-ኮሜርስ እየተባለ የሚጠራው በኤሌክትሮኒክ ዘዴ የሚከናወነው የንግድ ግንኙነት ወይም የንግድ ክንውን ነው ።

የኢ-ኮሜርስን ስርአት በተገቢው የሕግ ማእቀፍ የገዙ በርካታ አገሮች የኤሌክትሮኒክ ፊርማን እውቅና በመስጠት በእጅ እንደሚፈረም ፊርማ ሁሉ ሕጋዊ ዋጋና ተቀባይነት ( legal validity and admissibility ) ያለው እንዲሆን አድርገዋል ። በዚህ መሰረትም 30 ገደማ የሚሆኑ የአውሮፓ አገሮችን ጨምሮ ብራዚል ፣ ደቡብ ኮሪያ ፣ ቱርክ ጃፓን ወዘተ. የኤሌክትሮኒክ ፊርማን የሚመለከት የሕግ ማእቀፎች ( electronic signature laws ) አውጥተው በስራ ላይ እንዲውል ካደረጉ ሰንብተዋል ።

በአሜሪካ እ.ኤ.አ. በ2000 በወጣው ሕግ መሰረት የፌደራል ሕግ ተፈጻሚ በሆነባቸው ስቴቶችና ግዛቶች ኤሌክትሮኒክ ፊርማ ህጋዊ ተቀባይነት እንዲኖረው ተደርጓል ። የፌደራል ሕግ ተፈጻሚ ባልሆነባቸው አንዳንድ ስቴቶች ደግሞ ተመሳሳይ የኤሌክትሮኒክ ግብይት ሕግ (uniform electronic transaction act) ተፈጻሚ እንዲሆን ተደርጓል ። እንደማንኛውም ንግድ ነክ ሕግ የኤሌክትሮኒክ ፊርማን የሚገዛው ሕግ ከቴክኖሎጂ ፈጣን እድገትና ተለዋዋጭነት ጋር በተያያዘ በየጊዜው እየተሻሻለና እያደገ የመሄድ ባህሪ እንዳለው በዘርፉ ጥናትና ምርመር የሚያደርጉ ምሁራን ይገልጻሉ ። በዚህ መሰረት ይህ ሕግ ለረዥም ጊዜ ባለበት የሚቆይ ( static ) ሆኖ የሚወሰድ አይደለም ።

በአገራችን ለኤሌክትሮኒክ ፊርማ እውቅና የመስጠት አስፈላጊነት በስፋት ሲነሳ የነበረ ቢሆንም የሚገባውን ትኩረት ሳይሰጠው ከቆየ በኋላ በ 2010 አ.ም የኤሌክትሮኒክ ፊርማን በተገቢው የሕግ ማእቀፍ ለመግዛት አዋጅ ቁጥር 1072 / 10 በስራ ላይ እንዲውል ተደርጓል ። በተግባር በርካታ ሰዎች የኤሌክትሮኒክ ፊርማን እንደሚጠቀሙ ቢታወቅም የሕግ እውቅና ያለው ፊርማ እንዳልሆነና በፍ/ቤት ክርክር ቢነሳበት ከማስረጃነት ዋጋ አንጻር ተቀባይነት ሊኖረው እንደማይችል ግልጽ ነው ። የኤሌክትሮኒክ ኮሜርስም ጉዳይ ምንም እንኳን የኤሌክትሮኒክ ንግድ ስራዎች በተለያየ ሁኔታ እየተከናወኑ ቢሆንም የኢትዮጵያ ምርት ገበያ ከሚያከናውነው የኤሌክትሮኒክ ግብይት ውጪ አሰራሩ ቀድሞ በሕግ ስርአት ደግፎ በተገቢው ሁኔታ የመትከል ጉዳይ ግን ስለዘገየ የኤሌክትሮኒክ ንግድ ስርአቱ አስቸጋሪ ጉዳዮችን እያስተናገደ ይገኛል ። ቀደም ባለው ዘመን ትችቶቹ ኢትዮጵያ ዘመናዊ ሕጎች ያላት ሆና እያለ ማህበረሰቧ ግን ኋላቀር ሆነ የሚል ሲሆን አሁን አሁን ደግሞ አንዳንድ የማህበረሰባችን ግንኙነቶች ከዘመኑ ጋር ቢራመዱም አዳዲስ ማህበረሰባዊ ግንኙነቶችን የሚገዛው ሕግ ግን ባለበት እየረገጠ ከዚህ ጋር የተያያዙ መሰናከሎችን ማስተናገድ የተለመደ እየሆነ ነው ።

የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አዋጅ የፖሊሲ አላማዎች የኤሌክትሮኒክ ንግድንና በኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ የታገዙ አገልግሎቶችን ለማበረታታት ፣ ለኤሌክትሮኒክ መልእክት ( electronic message ) ልውውጥ ሕጋዊ እውቅና ለመስጠትና መልእክት ልውውጡ ውስጥ ያሉ ተሳታፊዎችን መብትና ግዴታ በግልጽ ለመደንገግ ፣ በኤሌክትሮኒክ መልእክት ልውውጥ ወቅት የተሳታፊዎችን ማንነት ፣ የመልእክቶቹን ትክክለኝነትና አለመካካድን በማረጋገጥ መተማመን ለመፍጠር የሚያስችሉና ለኤሌክትሮኒክ ፊርማዎች ህጋዊ እውቅና መስጠት እንደሆነ ከአዋጁ የመግቢያ ክፍል እንረዳለን ።

ከአዋጁ አላማ በመነሳት ኤሌክትሮኒክ ፊርማ ምንድነው የሚለውን ስንመለከት አዋጁ በአንቀጽ 2/6 ላይ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ ማለት በኤሌክትሮኒክ መልእክት ጋር በተያያዘ ፈራሚውን ለመለየትና በመልእክቱ የተካተተው መረጃ በፈራሚው የጸደቀ ወይም ተቀባይነት ያገኘ መሆኑን ለማመልከት ጥቅም ላይ የሚውል በኤሌክትሮኒክ መልእክት ላይ የተለጠፈ ወይም ከመልእክቱ ጋር የተያያዘ ወይም ከመልእክቱ ጋር ምክንያታዊ በሆነ አኳኋን የተቆራኘ በኤሌክትሮኒክ መልክ ያለ መረጃ እንደሆነ ተደንግጓል ። ብዙውን ጊዜ የዲጂታልና የኤሌክትሮኒክ ፊርማን ልዩነታቸውን በግልጽ ያለመረዳት ነገር ስሚያጋጥም እሱንም መመልከት ተገቢ ነው ።

ዲጂታል ፊርማ በመሰረቱ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አካል ነው ። ሕጉ ዲጂታል ፊርማ ኤሌክትሮኒክ ፊርማ አካል ነው ካለ በኋላ ዲጂታል ፊርማ ግን ከፈራሚው ጋር በልዩ ሁኔታ የተቆራኘ ፣የፈራሚው ማንነትን መለየት የሚያስችል ፣ በፈራሚው ሙሉ ቁጥጥር ስር ብቻ ባለ ሚስጥራዊ ቁልፍ የተፈጠረና አግባብ ካለው ኤሌክትሮኒክ መልእክት ጋር የተቆራኘ ፣ ፊርማው ካረፈ በኋላ በፊርማውና ፊርማው ባረፈበት የኤሌክትሮኒክ መልእክት ላይ የተደረገውን ማናቸውንም ለውጥ መለየት የሚያስችል ነው ። ስለሆነም ኤሌክትሮኒክ ፊርማ የተጠቀሱትን የዲጂታል ባህሪያትን ያልያዘንና የዲጂታል ፊርማን የያዘ ነው ።

የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አንድን ሰነድ ለመፈረም በማሰብ የተደረገ ከውል ፣ ወይም ሰነድ ላይ የተለጠፈ ወይም ከሰነድ ጋር የተገናኘ የኤሌክትሮኒክ ድምጽ ( electronic sound ) ፣ ምልክት ( electronic symbol ) ወይም አንድ ሂደትን የሚያሳይ ሁነት ( electronic process ) ነው ። ይህ ትርጉም የክፍያ ስርአትን ለመደንገግ በወጣው አዋጅ ላይ ለኤሌክትሮኒክ ፊርማ ከተሰጠው ትርጉም ጋር ተመሳሳይ ነው ። በሌሎች አገሮች ለኤሌክትሮኒክ ፊርማ የተሰጠው ትርጉምም በአዋጁ ላይ ከተደነገገው ትርጉም ጋር ተመሳሳይ ነው ።

በበርካታ የፍ/ቤት ክርክሮች የኤሌክትሮኒክ መልእክት ተቀባይነት ጉዳይ አከራካሪ ሆኖ ኖሯል ። የኤሌክትሮኒክ መልእክት ( electronic message ) ማለት በኤሌክትሮኒክ አማካኝነት የሚመነጭ ፣ የሚላክ ፣ የሚደርስ ፣ ወይም የሚከማች መረጃ ነው ። በመደበኛ ፍ/ቤትም ሆነ በግልግል ዳኝነት በሚታዩ ክርክሮች ላይ የኤሌክትሮኒክ መልእክት በማስረጃነት ሲቀርብ ተቀባይነት ሊኖረው አይገባም የሚል መቃወሚያ መቅረቡ የተለመደ ነው።

ኢትዮጵያ የተሟላ የማስረጃ ሕግ ( evidence law ) ስለሌላት የኤሌክትሮኒክ ማስረጃ ተቀባይነት ጉዳይ በነበረን የማስረጃ ሕግ ችግር ላይ ተጨማሪ አከራካሪ ጉዳይ ይዞ ስለመጣ የማስረጃ ሕግ ስርአታችንን የበለጠ አወሳስቦት ነበር ። የኤሌክትሮኒክ መልእክት በማስረጃነት ሲቀርብ ፣ የግል ነጻነቴን በመጋፋት የተገኘ ማስረጃ ነው ፣ የኔ ለመሆኑ ምንም ማረጋገጫ የለም ፣ ይህ መልእክት በግልጽ በሕግ ተቀባይነት ሊኖረው ይገባል ተብሎ እስካልተደነገገ ድረስ ተቀባይነት ሊኖረው የሚችልበት የሕግ መሰረት የለም ፣ መልእክቱ እንደሰነድ ተቆጥሮ ሊወሰድና በማስረጃነት ሊቀርብ አይገባውም ወዘተ. የሚሉ መቃወሚያዎች ይቀርባሉ።

ፍ/ቤቶችም የሚቀርቡትን መቃወሚያዎች የሚያስተናግዱበት ስርአት የተለያና አንዳንድ ጊዜም እርስ በርስ የሚቃረን ሲሆን ያጋጥማል ። ከዚህ በኋላ ግን አዋጁ ይህን ችግር ለመፍታት ከፍተኛ አስተዋጽኦ ሊኖረው ይችላል ተብሎ ይታሰባል ። ስለአዋጁ አፈጻጸም ተግባር ተኮር ምርምሮችን ማድረግ ለዚህ የሕግ ዘርፍ እድገትም ከፍተኛ አስተዋጽኦ ስለሚያደርግ ይሄው ተግባር በገንዘብ እየተደገፈ ሊበረታታ ይገባል ። የንግድ ም/ቤቶች ፣ የሕግ ፋኩልቲዎችና የሕግ ሙያ ማህበራት በዚህ ረገድ ከፍተኛ ሀላፊነት እንዳለባቸው ይታመናል ።

በሌላ በኩል በአዋጁ ላይ የጠቀመጡት ሁኔታዎች እስከተሟሉ ድረስ በነባሩ ህግ መሰረት በሕግ ዋጋ ያለው ሰነድ ለመሆን በጽሁፍ እንዲደረጉ በሕግ የታዘዙትን ሰነዶች በተመለከተ በኤሌክትሮኒክ መልእክትም እንዲሆኑ በሕግ እንደተፈቀደ ይቆጠራል ተብሎ ተደንግጓል ( ቁ. 5 ) ። ስለሆነም በኤሌክትሮኒክ መልክትም በጽሁፍም መደረጉ እኩል ሕጋዊ ዋጋ ያለው ነው ። ለምሳሌ በፍ/ሕጉም ሆነ በሌሎች ሕጎች በጽሁፍ እንዲደረጉና የእጅ ወይም የጣት ፊርማ ከሌለባቸው ዋጋ እንዲያጡ የተደረጉ ጉዳዮች በኤሌክትሮኒክ ፊርማ ቢደረጉ ሕጋዊ ዋጋ ያለው ውጤት ስለሚኖራቸው የኤሌክትሮኒክ ፊርማ ሕጉ ከፍተኛ ለውጥ ያለው ነው ለማለት ይቻላል ። በዚህ መሰረት ከፍ/ሕጉ በተጨማሪ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አዋጁ አዲስ የፊርማ ሕግ ስርአት ተደርጎ የሚወሰድ ነው ።

በአለማችን ላይ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አስፈላጊነት በከፍተኛ ሁኔታ እያደገ መጥቷል። ተጠቃሚዎች የወረቀት ሰነዶችን ስካን ሳያደርጉ ፣ ኮፒ ሳያስፈልጋቸውና በኢሜይል ወይም በፖስታ መላላክ ሳያስፈልጋቸው በኮምፒዩተራቸው ላይ በቀጥታ (online ) መፈረም መቻላቸው የኤሌክትሮኒክ ፊርማን በጣም ቀላል ፣ ፍጹም ወጪ ቆጣቢና ምቹ ስላደረገው ተፈላጊነቱ እያደገ መጥቷል ። በተጨማሪም የበለጠ አስተማማኝና ደህንነቱ የተጠበቀ ( more secured ) ነው ተብሎ ይታሰባል ። በርግጥ የበለጠ አስተማማኝ የመሆኑ ጉዳይ በሕጉ ላይ ስለተቀመጠ ብቻ ሳይሆን ከኤሌክትሮኒክ ፊርማ ጋር በተያያዘ መተግበሪያውንና ሶፍትዌሮችን የሚያቀርቡት ድርጅቶች ሙያዊ የጥራት ደረጃ ቁልፍ ሚና አለው ።

በተለይም አለማችንን እያስጨነቀ ካለው ከኮቪድ 19 ወረርሽኝ በኋላ የተለመደ የነበረው ማህበራዊ አካል ቅርርብ በከፍተኛ ሁኔታ መገደብ ፣ በቤት ውስጥ ሆኖ መስራት በከፍተኛ ፍጥነት እየተለመደ መምጣት ፣ የኮፒ ማሽኖችንና ስካነሮችን መጠቀም መቀነሱ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ለኤሌክትሮኒክ ፊርማ የበለጠ አስፈላጊነት ከፍተኛ አስተዋጽኦ እያደረገ ይገኛል ።

በአገራችንም መንግስት ወረቀት አልባ የሆኑ የኦቶሜሽን ፕሮጀክቶችን በከፍተኛ ሁኔታ ለማስፋፋትና ለማሳደግ እያሳየ ያለው ቁርጠኝነት ለወደፊቱ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ ፍላጎትን እያሳደገው መሄዱ አይቀርም ። ለዚህም መስከረም 3 የተመረቀው የጉምሩክ የወረቀት አልባ አገልግሎት ( paperless customs service ) አይነተኛ ምሳሌ ሲሆን የዚህ አዋጅ አላማም ይሄው እንደሆነ ከላይ ከተመለከትነው ከፖሊሲ ሃሰቡ በግልጽ መረዳት ይቻላል ። ወደፊት ፍ/ቤቶችም በዚሁ መሰረት ይቀጥላሉ ተብሎ ይገመታል ። የሰነዶች ማረጋገጫና ምዝገባ ጽ/ቤት በተወሰነ ደረጃ አውቶሜሽን የጀመረ ቢሆንም የኤሌክትሮኒክ ፊርማን በተመለከተ ገና የሚቀረው ስራ አለ ።

ለወደፊቱ ግን ፈራሚዎች ጽ/ቤቱ በአካል መቅረብ ሳያስፈልጋቸው ካሉበት ሆነው በኤሌክትሮኒክ ፊርማ ውክልና መስጠትና ሌሎች ሰነዶችን መፈረም ስለሚችሉ አዋጁ ለምቹና ለወጪ ቆጣቢ አሰራር መሰረት የጣለ ለመሆኑ አያከራክርም ። በርካታ ውሎችን በመፈረም የሚታወቁት እንደባንክ የመሳሰሉ ተቋማት ፈራሚዎች በአካል መቅረብ ሳያስፈልጋቸው በኦንላይን በመፈረም አገልግሎት ማግኘት ይችላል ። ይሁን እንጂ አዋጁ ሙሉ በሙሉ በስራ ላይ የዋለ ነው ለማለት አይቻልም ። አዋጁን ለማስፈጸም አስፈላጊ የሆኑ ደንቦችና መመሪያዎች ገና ተሟልተው ስላልወጡ አዋጁን ለማስፈጸም ሀላፊነት የተሰጠው የኢንፎርሜሽን መረብ ደህንነት ኤጀንሲ ገና ብዙ ስራዎች እንደሚጠበቅበት ግልጽ ነው ። የኤሌክትሮኒክ አዋጁ በተሟላ ሁኔታ ስራ ላይ ሊውል የሚችለው አጠቃላይ የሕግ ማእቀፉ የተሟላ ሊሆን ሲችል ብቻ እንደሆነ አያከራክርም ። ከዚህ በተጨማሪ በሕጉ ላይ የተቀመጡትን አላማዎች ለማሳካት የሚያስችሉ ፈቃድ ተሰጥቷቸው ደህንነቱ የተጠበቀ የኤሌክትሮኒክ ፊርማ የማቅረብ አግልግሎት የሚሰጡ ድርጅቶችም ወደስራ መግባት አለባቸው ። በአለማችን ላይ ይህን አገልግሎት በመስጠት የሚታወቁ ተቋማት ያሉ ሲሆን በአገራችን ግን ብዙ ይቀራል ። የተሟላ የኢ ኮሜርስ ሕግና የፖሊሲ መእቀፍ አለመኖርም የኤልክትሮኒክ አዋጁ በተሟላ ሁኔታ ስራ ላይ እንዳይውል ከሚገድቡት ምክንያቶች መካከል አንዱ ነው በማለት አስተያየታቸውን የሚሰጡ ባለሙያዎችም አሉ ። ይሁን እንጂ ሕጉ ለተግባርም ፣ ለሀሳቡም አዲስ እንደመሆኑ መጠን ባለው ሁኔታ በተግባር መዋሉ በራሱ ሊደገፍ የሚገባው ነው ።

ቅጽ 2 ቁጥር 99 መስከረም 16 2013

Comments: 0

Your email address will not be published. Required fields are marked with *

This site is protected by wp-copyrightpro.com