የእለት ዜና

ሕዝባዊ ውይይት በሕግ የማውጣት ሒደት ውስጥ – ቅድመ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት

Views: 245

ይህ ፅሁፍ “ስለ ፓርላማ፣ ሕግ አወጣጥ፣ ሕዝባዊ ተሳትፎ እና ሲቪክ ማኅበራት” በ‘ግሎባል ሪሰርች ኔትዎርክ ኦን ፓርላሜንት ኤንድ ፒዮፕል ፕሮግራም’ (Global Research Network on Parliaments and People) ድጋፍ እና በፎረም ፎር ሶሻል ስተዲስ (Forum for Social Studies) አሰተባባሪነት የተሠራ ጥናታዊ ጽሁፍ አካል ነው።
በዚህ ጽሁፍ ላይ የተካተቱ ማናቸውም ሐሳቦች የድጋፍ አድራጊውንም ሆነ የጥናቱን አስተባባሪ አቋም ላያንጸባርቅ ይችላል።

በሚኪያስ በቀለ (አምቦ ዩንቨርሲቲ የሕግ ትምህርት ቤት)
1. በአስፈጻሚው ሕግ የማርቀቅና የማመንጨት ሥራ ውስጥ የሚኖር ሕዝባዊ ተሳትፎ
ሀ) የሕግ ማመንጨት የሕግ መሠረት እና ሒደት
የፌደራል ሕጎችን የማውጣት ዋነኛ ሥልጣን የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው። ከሌሎች የፌደራል ሃገሮች በተለየ የክልሎች ሳይሆን “የብሔር ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች ወኪል” የሆነው የፌደሬሽን ምክር ቤት በሕግ ማውጣት ውስጥ ሊሳተፍ የሚችልባቸው አጋጣሚዎች ኹለት ናቸው – የሕጎችን ሕገ መንግሥታዊነት በሚመረምርበት እና የሕግ ሽፋን የሚያስፈልጋቸውን የሲቪል ጉዳዩች በሚለይበት ጊዜ።

ሕግ በዋናነት የሚነጨው ከሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች ሆኖ ወደ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚላከው ደግሞ በሚንስትሮች ምክር ቤት በኩል ነው። የሚንስትሮች ምክር ቤት ጠቅላይ ሚንስትሩን እና ምክትል ጠቅላይ ሚንስትሩን ጨምሮ፣ ሁሉንም የሚንስቴር መሥሪያ ቤት ኃላፊዎች (ሚንስትሮች) የሚያካትት የአስፈጻሚው የበላይ አካል ነው። እያንዳንዱ የሚንስቴር መሥሪያ ቤት በየዘርፉ የመንግሥትን ፖሊሲ ለማስፈጸም የሚያስፈልገውን ሕግ ሊያመነጭ ይችላል።

በ2011 በወጣ አዋጅ – 1097/11 ዐሥራ ዘጠኝ የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች ተዋቅረው በሥራ ላይ ይገኛሉ። የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶቹ የተናጠል እና የወል ኃላፊነት በዚሁ አዋጅ ላይ ተዘርዝሯል። የሚንስትሮች ምክር ቤት ወደ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ረቂቅ ሕጎችን የማቅረብ ሥልጣኑን የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 77(11) ሰጥቶታል። የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን አሰራር እና የአባላቱን ሥነ-ምግባር ለማስተዳደር በምክር ቤቱ የወጣው ደንብ ቁጥር 6/2008ም ሕግ ማመንጨት በዋነኛነት “የመንግሥት ተግባር” መሆኑንና፣ በሚንሰትሮች ምክር ቤት ማኅተም ጸድቆ መምጣጥ እንዳለበት ይገልጻል። (የደንብ ቁጥር 6/2008 አንቀጽ 51(1)(4) ይመለከቷል)

የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች የተቋቋሙበት እና የሚተዳደሩበት አዋጅ – 1097/2011 የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች ሕግ የማመንጨት ሥልጣኑ እንዳላቸው ቢደነግግም የማመንጨት እና የማርቀቅ ሒደቱ ምን ሊመስል እንደሚገባ የሚያትተው ዝርዝር የለም። ይልቁንም ሕግ ስለ ማርቀቅና ማመንጨትን በተሻለ ዝርዝር የሚገኘው የሚንስትሮች ምክር ቤትን ሥራ በሚመለከት እራሱ ጥቅምት 2 ቀን 2003 ባወጣው ባለ 36 ገጽ ማንዋል ላይ ነው።

በዚህ ማንዋል ላይ እንደተገለጸው የፌደራሉ መንግሥት ለሃገሪቷ ርዕሰ መስተዳድር (ፕሬዝዳንት) በሚያቀርበው መሠረት፤ ኹለቱ ምክር ቤቶች ዓመታዊ ሥራቸውን በሚጀምሩበት ቀን በዓመቱ ውስጥ ሊወጡ የታለሙ የሕግ ዓይነቶች፣ ሊወጡ ከታሰቡበት ቅድመ-ተዋረድ ጋር ለሕዝቡ ይቀርባል። እያንዳንዱ የሚንስቴር መሥሪያ ቤት ሕግ ስለሚያስፈልጋቸው ጉዳዮች በሚያቀርበው መሠረት የሚንስትሮች ምክር ቤት ውስጥ በሚገኝ የሕግ ጉዳዮችን የሚያማክር ቡድን የሕግ ማርቀቅ ሥራው መቼ እንደሚካሄድ ጥናት አድርገው ይወስናሉ። ይህ ውሳኔም በሚንስትሮች ምክር ቤት ከጸደቀ በኋላ የማርቀቅ ሥራው ይሠራል። የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶቹ እንዲወጡላቸው የሚሹዋቸውን ሕጎች ቅደም ተከትልም ሆነ አዲስ ሕግ በማንኛውም ጊዜ ለሚንስትሮች ምክር ቤት ሊያቀርቡ ይችላሉ።

አስፈጻሚው ሕግ የማመንጨት ዋነኛው ባለመብት ቢሆንም ሌሎች ተቋማትና ግለሰቦች – የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አፈ ጉባኤ፣ አባላት፣ ቋሚ ኮሚቴዎች እና የፓርላማ ቡድኖች – ሕግ የማንጨት ሥልጣን አላቸው። በሌላ ሕጎች የተፈቀደላቸው ተቋማት፤ በተለይም ለምክር ቤቱ ተጠያቂ የሆኑ እንደ ሰብኣዊ መብት ኮሚሽን እና እንባ ጠባቂ ተቋም ያሉ ተቋማትም በራሳቸው ጉዳይ ላይ ሕግ ሊያመነጩ እና ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሊያቀርቡ ይችላሉ።

ለ) ሕዝባዊ ተሳትፎ በአስፈጻሚው ሕግ ማመንጨት ሥራ ውስጥ
የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች በተቋቋሙበት እና በሚተዳደሩበት አዋጅ – 1097/2011 የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች ሕግ የማመንጨት ሥልጣኑ እንዳላቸው ከመግለጽ በዘለለ፣ የሕዝብ ተሳታፎ ስለሚደረግበት ሒደት ዝርዝር ገለጻ አይገኝም። ይልቁንም ስለ ሕዝባዊ ተሳትፎ የተሻለ ዝርዝር የሚገኘው ከላይ የተጠቀሰው፣ የሚንስትሮች ምክር ቤትን ሥራ በሚመለከት እራሱ የሚንስትሮች ምክር ቤት በጥቅምት 2 ቀን 2003 ባወጣው የባለ 36 ገጽ ‹ማንዋል› ላይ ነው።

ማንዋሉ የሕግ ማመንጨትን ሒደት ሲያትት፤ የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች የሚያስፈጸሚያ ሕግ ሊወጣላቸው የሚያስፈልጋቸውን የፖሊሲ ዘርፎች ከለዩ እና ረቂቁ ከተዘጋጀ በኋላ፣ የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶቹ ከተለያዩ አካላት ጋር ውይይት የማድረግ ኃላፊነት እንዳለባቸው ተቀምጧል። ረቂቅ ሕጎች በሚዘጋጁበት ጊዜ የውይይት አስፈላጊነት አብሮ ግምት ውስጥ የሚገባ ጉዳይ መሆን እንዳለበት ማንዋሉ ያስገነዝባል። የውይይቱ አስፈላጊነት፤ ረቂቁ ከሚዘጋጅበት ጊዜ ቀደም ብሎ መጠናት እና መታወቅ፣ እንዲሁም ለውይይት የሚያስፈልገው ጊዜ ሕጉን ለማርቀቅ ከሚያዘው ጊዜ ጋር ተጣጥሞ ሊቀመጥ ይገባዋል። የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶቹ ረቂቅ ሕጎችን ሲያዘጋጁ ውይይቶችን ከሚንስትሮች ምክር ቤት፣ ሌላ የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች፣ ከሕግ ጉዳዩች ኮሜቴ ወይም መንግሥታዊ ካልሆኑ ተቋማት ሊያደረጉ ይችላሉ። ይሄ ብቻ ሳይሆን የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶቹ ረቂቅ ሕግ ወደ ሚንስትሮች ምክር ቤት ከመላኩ በፊት ባለድርሻ ከሚሉት እና ከሰፊው ማኅበረሰብ ጋር ውይይት ሊያደርጉ እንደሚችሉ በማኑዋሉ አንቀጽ 42(8) ላይ ተቀምጧል።

2. ውይይት በሕግ አማካሪ ጉባኤ ሕግ የማርቀቅ ሥራ ውስጥ
ሀ) የጉባኤው መሠረት እና መዋቅር
የጠቅላይ ሚንስትር ዐቢይ አሕመድን (ዶ/ር) ወደ ሥልጣን መምጣጥ ተከትሎ ከሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች በተጨማሪ ሕግጋት የሚረቀቁበት ሌላ ተቋም ብቅ ብሏል – “የሕግ አማካሪ ጉባኤ” የሚሰኝ። ለዓመታት የዘለቀውን ሕዝባዊ ተቃውሞ ተከትሎ በተደረገ የገዢው ፓርቲ ውስጣዊ የሥልጣን ሽግሽግ ወደ መንበረ ሥልጣኑ ብቅ ያሉት ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ በበዓለ ሲመታቸው ላይ ባደጉት ንግግር ቃል ከገቧቸው ነገር አንዱ የሀገሪቷን የዲሞክራሲ ባህል ማጎልበት እና የሰብኣዊ መብት ጥሰቶች ማቆም ነበር። ይህን ለማሳካት ከተወሰዱ እርምጃዎች ውስጥ አንዱ ደግሞ አፋኝ የሚባሉ ሕግጋትን ማሻሻል ነው። አፋኝ የተባሉትን ሕግጋት ለማሻሻል እንዲያግዝ፣ እና ሃገሪቷ ወደ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት የምታደርገውን እርምጃ ለማገዝም የሕግ አማካሪ ጉባኤ የሚሰኘው የባለሙያዎች ስብስብ ተቋቁሟል።

ጉባኤው የተቋቋመው በጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ሥር ሲሆን፣ የተመሰከረላቸው የሀገሪቷን የሕግ ባለሙያች አካትቷል። የአማካሪ ጉባኤው ከተሰጠው ኃላፊነት እና አሠራሩ አንጻር በ1946 በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ተመስርቶ ስድስት ሰፋፊ የሕግ ጥራዞችን ካረቀቀው የሕግ አርቃቂ ኮሚሽን ጋር የሚያመሳስሉት አሉ። ጉባኤው የመንግሥት ፖሊሲዎችን ወደ ሕግ ከመመንዘር በተጨማሪ የሚሻሻሉ ሕግጋትን ቅደም ተከትልም የማውጣጥ ሥራ ይሠራል። ጉባኤው የተቋቋመው እና ተጠያቂነቱም ለጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ቢሆንም፤ ሥራውን የሚሠራው ግን በገለልተኝነት እና በነጻነት ነው። አባላቱ በፍቃደኝነት እና ያለምንም ክፍያ ይሠራሉ። ተጠያቂነታቸው በዋነኛነት ለሙያቸው ቢሆንም በተለያዩ አጋጣሚዎች የጠቅላይ ዐቃቢ ሕግ ጣልቃ ገብነት መታየቱን ግን የጉባኤው ጽ/ቤት ባለሙያዎች ይናገራሉ። ጉባኤው ሥራውን የጀመረው በ13 አባላት ነበር። አሁን ላይ በሒደት 12 የሥራ ቡድኖችን እና 167 ባለሙያዎች አካትቷል። የዚህ ጽሑፍ አዘጋጅ እስከሚያውቀው ጉባኤው ያረቀቃቸው ስድስት አዋጆች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የጸደቁ ሲሆን፣ 11 ረቂቃቸው ተጠናቀቆ ወደ ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ተላልፋዋል። ሌላ ስድስት ደግሞ በመረቀቅ ሒደት ውስጥ ይገኛሉ።

ለ) ሕዝባዊ ተሳትፎ በሕግ አማካሪ ጉባኤ ሕግ የማርቀቅ ሥራ ውስጥ – የሲቪክ ማኅበራት አዋጅ እንደማሳያ
ጉባኤው ሕግ የማርቀቁን ሥራ በሚያካሂደበት ሒደት ይመለከታቸዋል የሚላቸው አካላት ለማሳተፍ ጥረት ያደርጋል። ከዚህ ጽሁፍ አሰናጅ ጋር ቃለ መጠይቅ ያደረጉት እና የጉባኤውን አስተዳደሪያዊ ሥራ (ጽ/ቤት) የሚመሩት የሕግ ባለሙያ እንደሚገልጹት በሕግ ማርቀቅ ሒደቱ ውስጥ የሚመለከታቸውን አካላት ለማሳተፍ የሚደረገው ጥረት በሦስት ደረጃ ያስቀምጡታል – በባለሙያ የሥራ ቡድኖች ውስጥ ቀጥታ የማካተት፣ ጥሪ ከተደረገላቸው ጋር የሚደረጉ ውይይቶች እና በጉባኤው አባላት ቅርብ ክትትል የሲቪክ ተቋማት የሚያደራጁት የሕዝባዊ ተሳትፎ መድረኮች።

የተለያዩ ሕግጋት በጉባኤው በሚረቀቁበት ጊዜ ከሕጉ ጋር ተያያዥነት ያላቸው ባለሙያዎች እና የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት በቀጥታ በጉባኤው በሚመሰረቱ የሥራ ኮሚቴ ውስጥ እንዲሳተፉ እንደሚደረግ የጉባኤው ጽ/ቤት ኃላፊ ይናገራሉ። እንደ ምሳሌ በመጀመሪያዎቹ ረድፍ ላይ ከተረቀቀው እና ለዓመታት ጨቋኝ እንደሆነ ሲተች የነበረውን የሲቪክ ማኅበራት ምዝገባ እና አስተዳደር አዋጅን (621/2001) ያሻሻለው አዋጅ (1113/2011) ሲረቀቅ የቀድሞን አዋጅ በመተቸት የሚታወቁ ባለሙያዎች፣ ብሎም የተለያዩ የሲቪክ ማኅበራትን ከሚያቅፍ ማኅበር የተወከሉ በአርቃቂ የሥራ ኮሚቴ ውስጥ አባል ነበሩ።

ሌላው ማኅበረሰቡን እና የሚመለከታቸውን ባለ ድርሻ አካላት ለማሳተፍ የነበረው አካሄድ ጥሪ ከተደረገላቸው ግለሰቦች እና ተቋማት ጋር የሚደረጉ ውይይቶች ናቸው። የጉባኤው ጽ/ቤት ኃላፊ የሲቪክ ማኅበራት አዋጁ የተረቀቀበትን ሒደት ያስታውሳሉ። በዚህ ሒደት ውስጥ በእያንዳንዱ ጉዳይ ላይ የሲቪክ ማኅበራት ሐሳባቸው እንዲቀያርቡ ተጋብዘው ነበር። ጥሪው የተደረገው በተለያዩ የግንኙነት አካሄዶች ሲሆን የሲቪክ ማኅበራቱ ዝርዝር እና አድራሻም ማኅበራቱን የመመዝገብ እና የማስተዳደር ኃላፊነት ካለበት ኤጀንሲ መገኘታቸውን ይናገራሉ። የውይይቱ አካሔድ በመጀመሪያ ስለ ረቀቂ ሕጉ የጉባኤው አባል በሆነ ባለሙያ ከቀረበ በኋላ፣ ከተሳታፊዎቹ ሐሳቦችን በማሰባሰብ ነው። በአካል ለማቅረብ ላልቻሉ በኢሜል መልእክት ሐሳባቸውን እንዲያቀርቡ እድሉ ተሰጥቷል። ነገር ግን የተሳተፉት የሲቪክ ማኅበራት ሐሳባቸው ስለመካተቱ ወይ ስለመተው የሚወያዩበት፣ ብሎም የሚያውቁበት መድረክ አልተዘጋጀም።

በጉባኤው ሕዝባዊ ተሳታፎዎች የሚካሔድበት ሌላኛው አጋጣሚ የሲቪክ ማኅበራት በራሳቸው በሚያዘጋጁት ውይይት ነው። የሲቪክ ማኅበራቱ በተለያዩ ቦታዎች፣ ከባለሙያ የሥራ ቡድን አባል በሚሰጥ አቅጣጫ እና ቁጥጥር ሕዝባዊ ውይይቶች እንደሚካሄዱ የጉባኤው ጽ/ቤት ኃላፊ ይገልጻሉ። የሕግ አማካሪ ጉባኤው ከነበረበት የሰው ኀይል እና የገንዘብ እጥረት አንጻር ይህ አካሄድ አጅጉ እንደጠቀማቸው፣ በሒደቱ የሲቪክ ማኅበራት ብቻ ሳይሆኑ የዓለም ዐቀፍ ድርጅቶች እና ለጋሽ ሃገራትም እንደተሳተፉ የጽ/ቤቱ ኃላፊ ያስረዳሉ።


ቅጽ 2 ቁጥር 124 መጋቢት 11 2013

Comments: 0

Your email address will not be published. Required fields are marked with *

This site is protected by wp-copyrightpro.com