Masiibooyinka dabiiciga ah ee ku soo badanaya dalka Itoobiya, waxaa jira dad badan oo u baahan in la caawiyo.
Deegaan kasta waxaa ku nool dad badan oo u baahan in la caawiyo, waxaana dadkaas ka mid ah dadkii ku waxyeelloobay dagaalladii dalka ka dhacay iyo kuwo ku barakacay abaaraha iyo dagaallada.
Hadda xaalku sidaas maaha, ee waa dalka Itoobiya oo abaaro iyo dagaallo ay ka socdeen ugu yaraan 50 sano.
Waxa marag madoon ah in xiligii Dergiga ay jireen xisbiyo badan oo taageero dawladeed u doonayey xiligii dawladii Dergiga.
Tirada muwaadiniinta ku jirta gacanta dawladda iyo qaadhaan-bixiyeyaasha ilaa 1983-kii, colaadaha iyo abaaraha jira iyo weliba sababaha kale ee jira awgeed, ma yara.
Hay’ado kala duwan oo shisheeye, kuwa dowli ah iyo kuwa aan dowli ahayn, hay’ado samafal oo gudaha ah, dowlado shisheeye iyo dadweyne kale ayaa si hagar la’aan ah ugu deeqay lacag aad u badan oo loogu talagalay dhibaatadan daba dheeraatay.
Waxaa la og yahay in dowladda Itoobiya ay lacag kala bixi doonto dowladda iyadoo wakiil ka ah dadka dhibaateysan.
Waxaa intaa dheer, xilliyada dhibaatada, gobolladu way is taageeraan.
Waxaa la xasuusan yahay in dawlad deegaanka Oromiya ay u fidisay kaalmo dhaqaale oo ay ku caawisay dadkii ku waxyeeloobay dagaaladii ka dhacay deegaanka Axmaarada, sidoo kale dawlad deegaanka Axmaarada ayaa kaalmo dhaqaale u fidisay dadka abaaruhu saameeyeen ee ku dhaqan deegaanka Soomaalida iyo deegaanka Oromiya.
Maamulka magaalada Addis Ababa ayaa sidoo kale si joogto ah u taageera gobollada Axmaarada, Oromiya, Canfarta iyo Soomaalida iyo kuwa kale.
Hay’adaha federaalka iyo kuwa dawlad-goboleedka ayaa iyaguna wax ku darsanaya Si kastaba ha ahaatee, dad badan ayaa sheegaya in uu shaki yar ku jiro in taageeradan si sax ah loo isticmaalay.
In dowlad goboleedyada iyo maamulada magaalada ay isku deeqaan lacago ay ugu magacdareen gargaar iyo taageero aan shacabka loo soo bandhigin.
Dadka qaar ayaa sheegaya in hadii xukuumada deegaanka Oromiya ay sanadkan 100 milyan oo Birr ugu deeqday gobolka Axmaarada in dawlada Axmaarada ay si la mid ah lacagtaas dib ugu celin doonto Oromia.
Marka uu maamul goboleed taageero siiyo dowlad kale, dad badan ma cadda in madaxda dowlad goboleedyada ay ka heli doonaan taageerada TV-yada, cidda helaysa iyo sida loo qeybinayo, iyo in taageerada la helo la xisaabin doono iyo in kale.
Sidoo kale waxa uu sheegay in taageerada joogtada ah aysan ku koobneyn in miisaaniyada dalka ay jeebka ku shubtaan, dhimista baahida xogta iyo dardargelinta horumarka.
Taasi waxay keentay in shaqaalaha dawladda ee mushaharka laga jaray ee difaaca iyo kuwii hore u soo halgamay ay iyaguna dabada ka riixayaan in dib loo soo celiyo.
Waxa ay sheegeen in fikraddaasi ay ka dhalatay kalsooni la’aan ku aadan in lacagtaasi ay ku baxday difaaca iyo dhibanayaasha.
Waxaa dhawaan soo shaac baxay lunsashada lacag gaadhaysa 100 milyan oo ay ku kacayaan madaxda maalqabeenka ah ee deegaanka Axmaarada, taasoo si wayn loo soo dhaweeyay taasoo muujinaysa musuqmaasuqa gunta dheer ee ka dhex jira haykalka dawladnimo.
Waa in aan la ilaawin in ay jiraan dad badan oo si gaar ah shacabka uga ururin jiray, gudaha iyo dibaddaba, difaaca iyo dhibanayaasha dagaalka.
Arrintan ayaa la rumeysan yahay in ay sabab u tahay iyadoo dowladda lafteedu ay ka faa’ideysatay dhibaatooyinka jira iyadoo aysan jirin hay’ad maamul oo qaabilsan.
Khabiir diiday in magaciisa la shaaciyo ayaa sheegay in dadku ay marar badan ka codsadeen in la taageero ilo kala duwan oo ka tirsan deegaanada.
Wuxuu sheegay in xafiiska maaliyadda iyo horumarinta dhaqaalaha ee deegaanada uu ka helay taageero mudadii ugu horeysay ee duulaanka lagu soo qaaday.
Si kastaba ha ahaatee, waxay sheegeen inay adag tahay in la ogaado oo la qiyaaso in lacagtaas loo isticmaalay ujeedadii loogu talagalay.
Taas oo kaliya maaha, ayuu yiri, wuxuuna intaas ku daray in Itoobiya tan iyo markii uu dillaacay cudurka Daacuunka ay taageero dhaqaale ka heli jirtay hay’ado iyo dalal kala duwan oo caalami ah, isagoo intaas ku daray in wacyi-gelin la’aantaas ay keenayso su’aalo badan oo la xiriira hufnaanta.
Si gaar ah waxa uu sheegay su’aasha ah in lacagtii deegaanada laga soo ururiyay ay si sax ah ugu baxday dadkii saxda ahaa, waxa uu yidhi shakhsigu, “Mas’uul ka masuul ah oo rasiidhada ka goosta markii aanu hore ugu tagnay way noo suurtoobi wayday inaanu helno.
gargaar la gaarsiiyo difaaca iyo dhibanayaasha”.
Waxa uu intaasi ku daray in aan ku dadaali doono in la garab istaago dadka dhibaateysan, isaga oo sheegay in aan la heli karin wax war ah oo ku saabsan taageerada ay warbaahintu sheehtay in la bixiyey.
Lacagtii iyo saadka ugu badan ee ay ku bixi jireen dagaalku waa ganacsatada; Isagoo hadalkiisa sii wata ayaa waxuu sheegay in wali uu la ildaran yahay canshuur la’aan, islamarkaana ay jirto habacsanaan dhanka qeybsiga kheyraadka ah.
Desalegn Nega oo ah hantidhawrka guud ee dawlad deegaanka Axmaarada ayaa dhankiisa sheegay in ay jiraan habacsanaan dhanka daah-furnaanta ah gaar ahaan dhanka taageerada lasiiyo.
Arrinkan hanti-dhawrku waxa uu sheegay inay jiraan hanti ku luntay dhaqaalihii la ururiyey, inay jiraan hanti aan lagu wareejin macmiisha oo ah taageero iyo rasiidh, isla markaana ay jiraan waxyaabo aan jirin laga heli karo waaxda hantida.
Waxa uu sheegay in xafiiska hanti dhawrku yahay sidii uu cid kasta oo ay khusayso ula socodsiin lahayd wixii ka soo baxa hanti dhawrka, isaga oo intaa ku daray in maadaama aanay jirin hay’ad sharci ah oo nala joogta hay’adaha ay khusayso ay fiiro gaar ah u yeeshaan, isla markaana ay la xisaabtamaan cid kasta oo danbiile ah.
Arrintaas meel bannaan baa ka jirta, ayuu yidhi. Waxay leeyihiin heerkaas maanu gaadhin, waxaanu kula xisaabtamayaa golaha deegaanka, taas oo wiiqday xakamaynta hanti dhawrka.
Sannad kasta, waxaanu golaha waydiinnaa in natiijada xisaab xidhka laga jawaabay iyo in kale. Wixii intaas ka baxsan, ayuu yiri, kuma qasbi karno.
Hay’adaha Garsoorka,Maaliyadda iyo Horumarinta Dhaqaalaha,La-dagaalanka Musuq-maasuqa iyo Hanti-dhowrka Guud ee Qaranka oo kaashanaya Golaha Deegaanka ayaa wada saxiixday heshiis is afgarad ah oo xilka looga qaadayo,lana xisaabtamayo ciddii aan ka jawaabin.
si loo xisaabiyo warbixinnada Waxa uu sheegay in inkastoo hal degmo laga hirgeliyay habkan, haddana aan la sii xoojin.
Waxa uu sheegay in wixii rasiidh ah ee musiibada ka dhacday xafiiska laga jari doono lacagtaasina ay ku dhici doonto xafiiska maaliyada iyo horumarinta dhaqaalaha ee deegaanka.
Si kastaba ha ahaatee, waxay leeyihiin haddii aanu isleenahay waxaa jira dhibaato lunsi iyo wax-is-daba-marin oo aynu ognahay inay jiraan dhibaatooyin, waxaanu samayn karnaa hanti-dhawr horudhac ah oo lagaga hortagayo war-xumada iyo ka badbaadinta hantida lunsiga.
Waa imisa miisaaniyad sanadeedka, oo ay ku jiraan wadarta xisaab-xidhka maaliyadda iyo hanti-dhawrka sannadlaha ah? Waxa uu sheegay in miisaaniyada loo qoondeeyay degmooyinka sidoo kalena lagu wareejiyo dhaqaalaha si waafaqsan sharciga iyo nidaamka.
Guud ahaan waxa la sheegaa in la’aanta shaqaale tayo iyo aqoon u leh shaqada hay’adaha dalka Itoobiya, isla markaana hubiya kalsoonida iyo saxnaanta warbixintooda, taasi waxay albaabada u furtay hay’aduhu in ay ku takri falaan hantida umadda, siday rabaan.
Hay’adaha si joogto ah ayaa loo beddelaa, la burburiyaa, iyo dib-u-samaynta.
Sidoo kale, dadka dhaliila ayaa tilmaamay in la xisaabtanka Hay’adda La-dagaalanka Musuq-maasuqa ee Dowladda Federaalka ay la xisaabtameyso Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha ay daliil cad u tahay habacsanaan iyo ka-hortag la’aan lagu haayo Hay’addeeda iyo howlaheeda shaqo.
Marka laga soo tago xogta uu Xafiiska Hantidhawrka Guud ee Dawlad Deegaanka Axmaarada ka helay warbixintan ayaa waxaa fashil ku dhamaaday dadaalkii ay ku doonaysay in ay xogta uga hesho Xafiiska Hantidhawrka Qaranka ee Dawlad Deegaanka Oromiya.
አዲስ ማለዳ Maarso 10 2014 No 39



