Abaaraha iyo quusta ka taagan gobolada ay abaaruhu ku dhufteen
Afartan sano ka dib, waxaa sii fidaya deegaanada Koonfur Bari ee Itoobiya oo ay ka mid yihiin Konfurta Bari ee Itoobiya oo ay ka mid yihiin Koonfurta, Oromiya, iyo Soomaalida oo ay abaartu sida ba’an u saamaysay ay ku nool yihiin in ka badan todobo milyan oo qof iyo malaayiin Lo’ ah.
Abaaraha ka jira Oromada, Canfarta iyo Ismaamulka Soomaalida ayaa sababay dhimashada saddex neef oo xoolo ah, baaba’ay dalagyadii beeraha, biyihii iyo raashinkii oo la waayay, dad badanna waa ku barakaceen.
Abaarta ayaa sababtay in malaayiin caruur ah iyo qoysaskoodu ay la daalaa dhacayaan sidii ay naftooda iyo xoolahooda ugu noolaan lahaayeen.
Ku dhawaad 7 milyan oo qof ayaa u baahan gargaar bini’aadantinimo oo degdeg ah, qaar badana waa ay ka qaxayaan guryahoodii.
Hay’adda ICRC ayaa qiimeyn ay dhawaan sameysay ku sheegtay in dadka ku nool Koonfur Bari Itoobiya iyo Soomaaliya ay la il daran yihiin abaartii ugu darneyd muddo 40 sano ah, waxaana ay sheegtay in ay sii kordheyso dhibaatooyinka bini’aadanimo ee ka jira deegaanadaasi.
Sida laga soo xigtay FAO, abaarta ka jirta bariga Afrika oo kaliya ayaa dishay 1.5 milyan oo xoolo ah, qaar badan oo kalena cunto la’aan ay yihiin.
Hay’adda Cunnada Adduunka ee WFP waxa ay sidoo kale xaqiijisay in xoolahan aan kor ku soo xusnay ay ka le’deen abaarihii ka dhacay gobolka, isla markaana ay yar tahay fursadaha ay ku yareyn karaan abaaraha.
Abaartii ka dib, saadka cunnada ee deegaanka Soomaalida ayaa hoos u dhacay 58 boqolkiiba sannadihii hore, dhibaatada cunnada ee Kenya ayaa hoos u dhacday 70 boqolkiiba abaarta ka dib.
Inta lagu jiro bisha, 130 milyan oo dollar ayaa loo baahan doonaa si cunno gargaar ah loo gaarsiiyo dalalka Bariga Afrika, haddii abaartu ay sii xumaato, deegaanada ayaa meesha ka bixi doona, dhaqalahoda ayay tiri FAO.
Awood la’aanta ku lug lahaanshaha hawlaha beeraha; Hay’addu waxay sheegtay in cunno yaridu ay ka sii dartay, dad badanina ay ku barakaceen.
Waxa uu sheegay in loo baahan yahay taageero deg deg ah si loo joojiyo mawjadaha bini’aadantinimo ee ka taagan deegaanada.
Hay’addu waxay sheegtay in saddex sano oo xiriir ah ay abaarta ka taagan tahay dalalka Bariga Afrika, taasoo ay sabab u tahay roobabka oo aan waligood helin.
Taasi waxay keentay in beeraleydu joogsato, isla markaana ay sii dhimanayso Hay’adda Cunnada Adduunka ee WFP.
Wuxuu sheegay in 13 milyan oo qof oo ku nool Itoobiya, Kenya iyo Soomaaliya ay halis ugu jiraan macaluul.
Waxa uu sidoo kale carabka ku adkeeyay in ay adkaan doonto in la joojiyo gargaarka bini’aadantinimo ee wadamadan hadii aan la helin gargaar bini’aadanimo oo deg deg ah.
Hay’adda Cunnada Adduunka ee WFP waxa ay ku qiyaastay in loo baahan yahay 327 Milyan oo Doollar, si wax looga qabto Abaaraha ka jira Bariga Afrika.
Waxa uu sheegay in lacagtan lagu gaarsiin doono dadka dhibaateysan muddo kooban oo isugu jirta cunno iyo lacag, sidoo kalena lagu sii wadi doono meelaha ay abaaruhu ka jiraan muddada dheer.
Gudiga Gurmadka Caalamiga ah ee abaaruhu ku dhufteen deegaanada Oromada iyo Soomaalida;
Waxa uu xusay in in ka badan 225,000 oo carruur ah ay hayso nafaqo darro iyo in ka badan 100,000 oo hooyooyin ah oo uur leh iyo kuwo nuujinaya ay u baahan yihiin gargaar nafaqeyn oo degdeg ah.
Wuxuu sheegay in ilaa 44 milyan oo qof oo ku nool deegaanka Oromada iyo Soomaalida ay abaaruhu ku dhufteen ay halis ugu jiraan biyo la’aan daran.
Biyo la’aan gaar ah oo la cabo, ayaa la sheegay inay uga sii darayso xaaladda carruurta iyo haweenka.
Haddii carruurta lagu qasbo inay cabbaan biyo wasakhaysan, carruurta da’doodu ka yar tahay shanta sano waxay u badan tahay inay la kulmaan cudurro kala duwan oo uu ku jiro shuban.
Abaaraha ka jira gobolada Oromada, Canfarta iyo Soomaalida ayaa lagu soo waramayaa in ay sii kordhisay xaaladoda.
Afar xaafadood oo ka tirsan deegaanka Wagimra ee deegaanka Axmaarada ayaa sidoo kale laga soo sheegayaa macaluul ka dhalatay roob la’aanta jiilaalka iyo beeralayda deegaanka oo aan awoodin in ay goostaan dalagii ay beertaan.
Afar xaafadood oo ka tirsan deegaankaasi ayaa abaartu saamaysay, bulshadana gaajo ayay u dhimanayaan, ayuu yiri
Kefiyalew Debash oo ah madaxa xafiiska warfaafinta ee maamulka deegaanka Wagimra.
Wuxuu sheegay in degmooyinka Zukula, Sahla, Tsagbig iyo Abergele ay abaaro ku dhufteen.
Wuxuuna intaa kudaray in roob la’aanta afarta xaafadood ee jiilaalka ka di’in iyo beeralayda deegaanka oo aan awoodin in ay goostaan dalagii ay kasoo go’een kadib markii kooxda argagixisada eeTPLF ay weerar ku qaaday shacabka
golaha wakilada Shacabkana ay ku edeyeen TPLF inaay yihiin argagixiso ay tahay sababta ugu wayn ee macluusha keentay Roob la’aan ayaa ka dhacday deegaanka, ayuu yiri.
Isagoo hadalkiisa sii wata ayaa intaa ku daray in iyadoo abaartu ay dhibaato ka jirto, haddana ay meesha ka baxday nabaddii ka jirtay deegaanka, kaddib markii ay waayeen beeraleydu inay goostaan xitaa dalaggii ka soo go’ay abaarta, dagaalkuna uusan weli dhammaan.
Waxa uu intaasi ku daray in dadka soo barakacaya ay sababeen macluusha.
Wuxuu sheegay in macluusha ka jirta deegaanadaasi ay tahay mid ka baxsan awooda gobolka, islamarkaana loo baahan yahay in dowladda Federaalka ay dadaal ku bixiso.
Waxay sheegeen in dowladdu aysan faragelin oo kaliya ee ay booqato deegaanka oo ay ka qaaddo tallaabada loo baahan yahay.
Dhinaca kale, waxaa sii xumaanaya xaalada amni ee deegaanka, kadib markii wax laga qaban waayay, ayuu yiri.
Ugu dambayntii waxa uu ugu baaqay hay’adaha dowliga ah iyo kuwa aan dowliga ahayn in ay gurmad la soo gaaraan dadka abaaruhu ku dhufteen.
Gobalada Zukula iyo Abergele oo ay abaaruhu ku dhufteen ayaa caan ku ah soo saarista Taf, Shaciir, Qamadi iyo kuwo kale.
Madaxa Xafiiska Maareynta Khatarta Masiibooyinka ee deegaanka Soomaalida, Axmed yasin, ayaa sheegay in ay korortay tirada xoolaha ee u dhimanaya abaarta ka jirta deegaanka Soomaalida.
Wuxuu sheegay in ka badan 1.1 milyan oo xoolo ah ay ku le’deen deegaanka, isagoo sheegay in abaartu aysan wax horumar ah ka muuqan.
Ilaa March 8, 2014, 57,000 oo lo’ ah, 731 geel ah, 328,447 ido ah, 655,951 ari ah iyo in ka badan 37,000 oo dameer, wadar ahaan in ka badan hal milyan 121,762 xoolo guri ah ayaa dhintay, ayuu yidhi.
Waxa uu sheegay in tirada xoolaha dhintay ay ka badnaan karto dadka xoola dhaqatada ah ee ku sugan deegaanka.
Sidoo kale, in ka badan 3.5 milyan oo qof ayaa halis ugu jira inay cabbaan biyo.
Si kastaba ha ahaatee, waxay sheegeen in la keenayo biyo si dhibaatada loo yareeyo.
Wuxuu sheegay in ka badan 41,000 qoys, ama ugu yaraan 244,242 qof, ay ku barokaceen roobabka iyo abaarta.
Waxa uu ku micneeyay in ay sabab u tahay in ay ahaayeen dad xoolo dhaqato ah, isla markaana ay hadda maqan yihiin dhammaan xoolihii ay ku noolaayeen, oo aysan haysan wax ay dib ugu noqdaan.
Waxa uu xusay in dadkii markii ay abaartu soo hagaagtay ay dib ugu soo laabtaan deegaannadii ay ka soo jeedeen ay u guuri karaan gobollada kale ee dalka si ay calaf uga soo iibsadaan xoolahooda, isla markaana ay baabuur ugu raraan xoolahooda.
Waxa uu sheegay in ay jiraan dad u soo gudbay bariga Hararge, isaga oo sheegay in ugu yaraan 3.6 milyan oo qof oo ku nool gobolka ay hadda hayso nafaqo darro, kaliya 47,537 qof ayaa la soo gaadhsiiyay 87 degmo.
Waxa uu sheegay in aysan jirin taageero badan oo ay ka helaan Hay’adaha Samafalka, waxa uuna intaa ku daray in ilaa iyo hadda taageeradaasi ay bixisay dowladda.
Wuxuu sheegay in abaartu ay saameysay in ka badan 87-degmo iyo in ka badan 1,795 qabale, gaar ahaan sagaal gobal.
Boqolkiiba 85 dadka deegaanka ayaa ku nool raashiinka xoolaha iyo kharashaad kale, waxaana la sheegay in abaartu ay dishay xoolo badan oo ay ku naf waayeen.
Abaarta ka jirta deegaanka Borena ee ismaamulka Oromada ayaan wax horumar ah ka samayn, waxaana ilaa hadda la waayay in ka badan 300,000 oo Lo’ ah oo qiimahoodu ka badan yahay afar bilyan oo Birr.
Abaarta ka jirta koonfurta iyo bariga Itoobiya ayaa wali saamayn ku yeelanaysa dadka ku dhaqan gobalka Borena saddex xilli oo xidhiidh ah.
Xoolo-dhaqatada ku dhaqan gobalka Boorena oo maqlaya in xoolihii ay ku noolaayeen ay u dhimanayaan abaarta.
Waaxda maareynta musiibooyinka ayaa sheegtay in ka badan nus milyan lo’ ah ay dhinteen.
Xafiiska horumarinta xoolaha ee gobalka Boorena ayaa dhankiisa walaac ka muujiyay saamaynta abaarta.
Gudomiye ku xigeenka komishanka ka hortaga masiibooyinka ee deegaanka Oromia Geremew Olika ayaa dhankiisa sheegay in kumanaan lo’ ah ay u dhinteen abaarta ka jirta gobalka Borena iyo Bale ee deegaankasi sidoo kalena ay wali u baahan yihiin gargaar.
Wuxuu sheegay in in ka badan 9,000 oo qof oo ku nool labada deegaan ay u baahan yihiin gargaar bini’aadantinimo, 5,000 oo qof oo ku nool gobalka Borena iyo 427,000 oo qof oo ku nool gobalka Bale ay nafaqo darro hayso.
Wuxuu sheegay in dowlad deegaabka iyo dowladda federaalka ay iska kaashanayaan sidii calafka xoolaha loogu heli lahaa gobalka Borena, Gedo, Konso, Guji iyo dhulalka qoyan, biyaha iyo calafka xoolaha.
Wuxuu sheegay in dowlad goboleedka, dowladda federaalka, hay’adaha bah-wadaagta ah, kuwa deegaanka, degmooyinka iyo shacabka ay iska kaashanayaan sidii loo qeybin lahaa 126 ceel oo riig ah.
Waxa uu sheegay in dhibaatadu ay ku soo badanayso deegaanada ay abaaruhu ku dhufteen, isaga oo sheegay in bulshada iyo hay’adaha bahwadaagta la ah looga baahan yahay in ay sii wadaan taageeradooda, isla markaana ay iska kaashadaan sidii wakhtigan adag looga bixi lahaa, loogana gudbi lahaa kan xiga.
Dr. Kassa Sheshager, oo ah madaxa qaybta horumarinta dhaqaalaha iyo maamulka ee jaamacadda shaqaalaha dawladda Itoobiya ayaa sheegay in abaarta ka jirta deegaanada Bale iyo Borena, Canfarta iyo Soomaalida ee Ismaamulka Oromada ay marayso heer aad looga naxo.
Wuxuu sheegay in abaartu ay ka sii dartay kadib markii ay awoodi waayeen in ay iska kaashadaan dhinacyada kala duwan ee deegaanka.
Wuxuu sheegay in abaarta ka jirta deegaanada ay saameysay dhaqaalaha Itoobiya tan iyo dagaaladii ka dhacay waqooyiga Itoobiya ay sababeen in ay ku naf waayeen in ka badan hal milyan oo xoolo ah, sidoo kalena ay ku naf waayeen kumanaan qof oo ay u dheertahay dhibaatooyinka bini’aadantinimo.
Waxa uu xusay in wixii ka dambeeyay dagaalka ka socda waqooyiga Itoobiya iyo xiisadaha siyaasadeed ee cirka isku sii shareeray, in dowladdu aysan diiradda saarin is beddelka cimilada oo ay xoogga saartay digaalka.
Wuxuu intaas ku daray in xukuumadda soo socota ay xoogga saarto sidii looga gudbi lahaa beeraha una gudbi lahayd warshadaha si loo badbaadiyo abaaraha.
Dawladdu waxay u baahan tahay inay fuliso dhaqaalaha kobaca cagaaran ee qorshaysan waqti ka waqti.
Waxa uu sheegay in lagu talinayo in la yareeyo saameynta ka dhalan karta deegaanka iyo in la casriyeeyo bulshooyinka kale lana ilaaliyo deegaanka.
Waxa kale oo uu sheegay in fursada wanaagsan ee deegaan walba ka jirta loo baahan yahay in laga faa’iidaysto waraabka iyo biyaha si looga hortago abaaraha ka jira deegaanada kala duwan.
አዲስ ማለዳ Maarso 17 2014 No 40



