Taariikhdu waxay sheegaysaa in 86 sano ka hor oo ku beegnayd 1928-kii uu Talyaanigu soo galay Itoobiya, isla maalintaas oo ahayd April 27, Marshaal Badalio wuxuu tuuray calankii Itoobiya ee cagaarnaa, jaalaha iyo casaanka ahaa, wuxuuna suray calanka Talyaaniga.
Talyaanigu waxa uu markii labaad galay Itoobiya sannadkii 1928kii, isagoo afartan sannadood isu diyaarinayay inuu ka aarguto jabkii ka soo gaadhay dagaalkii Adwa 1888kii.
Taariikh ahaan, Mossoloni wuxuu si taxadar leh u qorsheynayay inuu ku duulo Itoobiya oo ah qayb muhiim ah oo ka tirsan Afrika, kana dhigo qayb ka mid ah gumeysiga Talyaaniga.
Si taas loo gaaro, ugu yaraan 300,000 oo askari, 330 ilaa 500 oo diyaaradaha dagaalka ah iyo ilaa 500 oo taangiyo ah ayaa la qoray Marshall de Bono si ay Talyaanigu ugu diraan dagaalka Itoobiya horraantii 1928kii.
Sida ay taariikhyahanadu sheegaan, Talyaanigu wuxuu dagaal adag u galay sidii uu u maamuli lahaa Itoobiya oo ah dal weyn oo ku caan baxay xornimada Afrika.
Si kastaba ha ahaatee, wadaniyiinta xabashida ee geesiyaasha ah awgeed, waxay awoodi waayeen inay gacanta ku dhigaan guud ahaan Itoobiya.
Samuel Negash oo ah bare taariikhda wax ka dhiga jaamacada Addis Ababa ayaa wargeyska Addis Maleda u sheegay in xuska guusha sanadlaha ah ee 27-ka April ay xasuusineyso halgankii ay Itoobiya dib ugu soo laabatay Talyaaniga iyo guushii ay ka gaartay.
Shantii sano ee uu Talyaanigu soo galay Itoobiya, waxaa u suurtagashay in uu qabsado dhul iyo magaalooyin badan, waxaana la sheegay in beeralaydii iyo shaqaalihii Talyaanigu ay Itoobiya u qaybiyeen dhulkii ugu wanaagsanaa.
Waxay kaloo laayeen culimaa’udiin, odayaal iyo waddaniyiin caan ah, iyagoo xiray iskuullada si aysan Itoobiyaanku aqoon iyo caqli u korin.
Taasi waxay ku qasabtay Xabashida inay sii xoojiyaan halgankooda gobanimadoonka.
Gaar ahaan, 12-kii February 1928-kii, isku-daygii dil ee Marshal Graziani lagu dilay Addis Ababa, gumaadkii Talyaanigu wuxuu sii xoojiyay halgankii waddaniga ahaa, wuxuuna ka dhigay dhammaan shacabka Itoobiya inay u halgamaan xornimadooda.
In kasta oo Talyaanigu uu ku dadaalay sidii uu Itoobiya u qabsan lahaa isagoo ku soo duulay Addis Ababa, dalka oo dhan, iyo ciidankiisii ka hor duullaankii, haddana waxaa marag madoon ah in uusan shacabka abaabulin oo uusan fulin hawlo maamul oo nabdoon.
Marka laga reebo kooxaha qawlaysatada ah ee duullaanka ku ahaa wadaniyiinta, gumaysigii Faashiistahana ku sii dheereeyay, geesiyaashaasi waxay si geesinimo leh ugu dagaalameen xoriyadooda kaynta.
Ma jirto wax la inkiri karo in haweenka mujaahidiinta ah ay qiimo sare ku bixiyeen xorriyaddooda, iyadoon loo eegayn da’ iyo jir ahaanba.
Xilli Afrika oo dhan ay ku hoos jirtay harqoodkii gumeysiga, Itoobiya waxay xubin ka ahayd ururka League of Nations.
Iyadoo taas laga duulayo ayuu Haile Selassie 1-aad u tagay Geneva si uu ugu faahfaahiyo duulaanka Talyaanigu ku qaaday Itoobiya iyo xasuuqa uu u geystay shacabka, balse waa ay noo suurtageli wayday in la helo.
Haddaba, waxa la yidhi boqorku iskama fadhiisto oo odhan maayo cid dhegaysanaysa arrinkaas iyo arrimo kale dartood.
Inkastoo uu aad ula socday in ciidamadiisu ay aad uga dambeeyaan dhanka hubka casriga ah ee talyaaniga iyo ciidamo abaabulan, hadana waxaa jiray dad sheegay in ay ka shaqeynayaan sidii ay Talyaaniga ugu soo duuli lahaayeen iyagoo ku sababeeyay in wadaniyiinta ay diideen in ay is dhiibaan.
Taariikhyahan Samuu’eel waxa kale oo uu xusay in inkasta oo boqorku soo haajiray, haddana uu si weyn uga qayb qaatay guusha dalkiisa.
Waxaa jira kuwo tahriibka ka soo horjeeda oo leh ha loo diyaar garoobo sidii ay nafta u huri lahaayeen sidii boqorradii hore ee Xabashida, laakiin waxay leeyihiin, ‘Maya! Waxaa jira noocyo badan oo ay adag tahay in la sheego.
“Khudbadii uu ka hor jeediyay dowladaha waxay ahayd sababtii loo aas aasay Qaramada Midoobay,” ayuu yiri, wuxuuna intaas ku daray inuu wax weyn ku soo kordhiyay dunida saddexaad.
Reer Yurub oo markii hore ku kaftamay ayaa markii dambe dhibbanayaal u noqday dagaalkii labaad ee adduunka, iyaga oo xasuusiyay isaga iyo Itoobiya.
“Tani waxay na baraysaa in xitaa haddii aan Itoobiyaanka nahay guul-darreystay, aan guuleysan doonno,” ayuu yiri.
Dad badan ayaa la yaaban yaa ka dambeeyay dilkii Graziani ee February 12/1928.
Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira kuwo ku andacoonaya in uu ahaa Imbaraadoorkii fikradda la yimid.
Waxaa laga yaabaa in qorshaha uu Graziani ku dilay Graziani uu ka dhashay xasuuq baahsan iyo in kale, balse waxaa la sheegay in uusan geysan wax kale oo aan ahayn xoriyad.
Isaga oo hadalkiisa sii wata ayaa sheegay in uu ka qayb qaatay guushii ay ka soo hoyeen wadaniyiinta Itoobiya dagaalkii labaad ee aduunka.
In kasta oo dawladihii Ingiriiska iyo Faransiisku ay wakhtigaas ka hor istaageen in ay Itobiya iibsadaan hub, haddana wada shaqayntii Talyaanigu la yeeshay Jarmalku waxa ay keentay in Ingiriisku qorsheeyo weerar uu ku qaado Talyaaniga oo uu ku taageerayo halgankii waddaniyadda ee Itoobiya.
Xogtu waxay noo sheegaysaa in Xayle Salaase uu u suurto-galay inuu dalka galo isagoo taageero ciidan ka helaya.
Xogta taariikhiga ah ayaa sheegeysa in ciidamadii Ingiriiska ee uu hogaaminayey General Caningheim ay ka soo guureen Kenya, halka ciidamada General Platt ay ka soo guureen Suudaan oo ay tageen Asmara.
Ciidan ka kooban waddani iyo lataliyayaal Ingiriis ah oo Xabashi ah oo uu horkacayo boqorku waxay u soo baxeen Goojam oo ka yimid Suudaan si ay gudaha u soo galaan.
Intaa ka dib, halganku wuu sii xoogaystay, wax aan laba bilood ka badnayn, ayuu Talyaanigu ka baxay Addis Ababa.
Ciidankii Kenya ka soo duulay oo kaashanaya kuwa waddaniyiinta ah,waxaa la sheegay in ay Addis Ababa yimaadeen March 28,1933.
Intaa kadib waxaa soo baxay dad sheegaya in maalinta 28-ka March ay tahay maalintii guusha wadaniyiinta balse dadka qaar ayaa sheegaya in aysan ahayn guul dhameystiran maadaama uu Boqorku ku sugnaa Goojam laga soo bilaabo maanta ilaa 27 April.
Waxaa jira calaamado muujinaya in boqorku uu Goojam joogay muddo bil ah, sababtoo ah Ingiriisku ma rabin in waddaniyiintu soo galaan Addis Ababa.
Taariikh-yahanku waxa uu ku dooday in la isku haysto goorta guusha la dabbaal-degayo, oo ay ugu horreyso in uu Ingiriisku ka tago Talyaaniga oo uu Addis Ababa ka galo.
Waxa jirta odhaah kale oo odhanaysa ha lagu sharfo Imbaraadoor meel kasta oo uu ka galo Addis Ababa.
Laakiin furuhu waa guul, ayuu yidhi.
Ingriisku wuxuu iska daayay wixii uu sameeyay markuu Addis Ababa soo galay, wuxuuna is-weydiiyay ma libintu waa soo dedejin lahayd haddaanay ka qayb qaadan.
Si kastaba ha ahaatee, taariikh ahaan, Ingiriiska oo ku sugnaa Addis Ababa ayaa ka horyimid fikraddaas, 27-kii Abriil, 1933-kii, Boqorkii Xayle Salaase I ayaa calankii Itoobiya ee cagaarka ahaa, jaalaha iyo casaanka ahaa ka taagay qasrigii quruxda badnaa ee Menelik II hortiisa.
Waxa uu hadalkiisa ku bilaabay “Kani waa codka aad maqlayso, waa codkii mudane Boqorka” waa maalin farxadeed oo weyn.
Guud ahaan halgankii ay Xabashidu xornimada kaga qaateen boqortooyadoodii ilaa ubadkii talyaanigu waxay gacan ka geysteen xasilinta Talyaaniga wax ka yar shan sano iyo sidii ay Itoobiya xoriyadeeda ula soo noqon lahayd.
Muhiimadda ay leedahay dabbaaldegga guusha
Maalinta guushu waxay sii xoojisay sumcadda ay Itoobiya ku leedahay caalamka, waxayna caddaynaysaa inay leedahay shacab guulaysta oo aan u tanaasulin xorriyaddooda.
Taariikhyahano iyo cilmi-baarayaal kala duwan ayaa tilmaamaya in jiilka soo socda uu sidoo kale leeyahay taariikh weyn oo taariikhi ah iyo mid siyaasadeed, oo leh ruux guuleysi leh.
Si kastaba ha ahaatee, sida uu qabo taariikhyahan Samuel Negash, guulo badan ayaan helin dareenka iyo ixtiraamka ay mudan yihiin.
Sida laga soo xigtay isaga, iyada oo loo marayo is-qab-qabsiga taariikhda iyo quudhsiga dhacdooyinka taariikhiga ah, dabaaldegyada guusha aan loo dabaaldegin si ixtiraam leh, gaar ahaan soddonkii sano ee la soo dhaafay.
Markii ay maalinti timid ayay yiraahdeen, waxaa meesha ka baxay rabitaan iyo dhiirranaan la’aan in la siiyo ixtiraamka iyo goobta, waxaana sii yaraanaya tixgalintii.
Isagoo hadalkiisa sii wata ayaa xusay in wixii xilligaasi ka dambeeyay aysan xaaladdu ka soo rayn, wuxuuna intaas ku daray “Ma jirto wax kharash ah oo naga baxay, ma jirto ballan ah in aan wax ka baranno taariikhda iyo sidii loo bari lahaa muhiimadda taariikhda”.
“Hannaanku waa mid kharash nagu baxaya oo na dhaawacaya,” ayuu yidhi.
Waxa uu xusay in dhibaatooyinka la xiriira taariikhda ay sidoo kale dhibaato ahaayeen, gaar ahaan toban sano ka hor.
Laakiin tobankii sano ee la soo dhaafay, dalal badan oo Afrikaan ah ayaa muujiyay adkeysi marka ay wajahaan dhibaatooyinka.
Waxa uu ku nuux-nuux saday in loo baahan yahay in arrintan meel looga soo wada jeesto, wuxuuna sheegay in ay muhiim tahay midnimada, kobaca iyo horumarka dalka.
“Waxaa la joogaa xilligii jiilka soo socda lagu barbaarin lahaa dareen wadaninimo iyo midnimo, iyadoo la ixtiraamayo, waxna laga baranayo wax qabadkii jiilkii hore,” ayuu yiri.
Taalladda Maalinta Guushu waxay ku taallaa magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxaana sannadkan loo dabbaal-degayaa maalinta waddaniyadda markii 81-aad.
አዲስ ማለዳ Abriil 22 2014 No 46



