Markay maciishada kor u kacdo, waxa hadda laga maqlayaa afkii bulshada, “Alla hoogay!”.
Xaga saliida, inkastoo qiimaha maciishada uu kor u kacay, kirada; Haddii ay dhibaato ka timaado dhanka gaadiidka iyo arrimo kale oo la xiriira, waxa ay u badan tahay in qiimihiisu uu sare u kaco, balse ma ahan inta hadda la joogo.
Si kastoy ahaataba beryahan danbe bulshadu waxa ay ka cabanaysaa shiidaalka oo kaliya ma aha sicir bararka balse sidoo kale waxa ay ka cabanayeen saliida.
Caddaymaha laga helayo qaybta ayaa tilmaamaya in soo dejinta iyo soo saarista shidaalka iyo saliida aanu joogsan.
Sida laga soo xigtay Xarunta dhexe ee Tirakoobka 2013, awoodda wax iibsiga ee dadweynaha Itoobiya waa 2 boqolkiiba, baahida saliidda cuntada ayaa ka badan 74,000 oo tan bishii, iyo 888,679 sannadkii.
Sida lagu sheegay daraasadka 2013ka ah oo ay samaysay Palm Oil Board of Malaysia, wadarta cadadka saliidda cuntada ee la soo dhoofiyo 11kii sano ee u dambeeyay ayaa kordhay.
Tusaale ahaan, waxay ahayd in ka badan 258 kun oo tan sanadkii 2003, 315 kun ilaa 389 kun oo tan 2004-2006, iyo 477 kun ilaa 519 kun oo tan 2007-2009.
Tan iyo markaas, waxay soo dejisay 427,797,000 oo tan oo saliid ah sannadkii 2010, iyo 2011 iyo 2012 waxay kor u kacday 742 kun oo tan oo ay noqotay hal milyan, 2013-kiina waxay gaadhay 217,903.4 milyan.
Inkasta oo saliidda la soo dejiyay, wax soo saarka waddaniga ahi waxay sii wadeen inay soo saaraan saliid heer qaran ah.
Si kastaba ha ahaatee, qiimaha saliidda ayaa weli sii kordheysa, waxaana qiimihiisu hoos u dhacay.
Haddii sanad walba sahaydu kordho, malaha haddii qiimihiisu kordho, maxaa keenay khasaaraha guud ee saliidda? Dad badan ayaa ka doodaya su’aasha.
Faallooyinka qaarkood: “Qiimaha Shidaalku wuu laban-laabmay, mana jirto wax sahay ah oo lagu iibsan karo qiimahan qaaliga ah, sababtoo ah waxaa dalka ka jira wax isdaba-marin badan,” ayuu yiri.
Sida uu sheegay Tilaxun Belay, oo ka mid ah dadka cabashada soo gudbiyay, oo maamusha afar qoys oo naafo ah, isla markaana nolol maalmeedka ka hela quraacda yar ee ay leedahay, “Waxaan jeclahay saliidda.
“Dhibaatadu ma aha sahay la’aanta oo keliya ee waxa kale oo jirta in shidaalka oo la qariyo oo laga faa’iidaysto marka dalka la soo galo.
Waxa kale oo uu intaa ku daray: “Saliida ku kaydsan bakhaarka toddobaadyo ka hor waxay caddayn u tahay dhibaatada jirta.”
“Waxay ka soo saarayaan marka ay rabaan; Way qariyaan markay u baahdaan.”
“Xafiiska ayaan saf ugu jiray, sababtoo ah waa naafo,” ayuu u sheegay Addis Ababa cabashada.
Caddaymo laga helay ilo kala duwan ayaa tilmaamaya in sababaha ugu waaweyn ee mushkiladaha sahayda saliida ay ka mid tahay soo dajinta shidaalka iyo saliida ee ganacsatada.
Saliida Itoobiya ee bishii la isticmaalo waxaa lagu qiyaasaa 86 milyan oo litir.
Dadka ka faalooda arrimahan ayaa sidoo kale sheegaya in salida la qariyo xilliyadan ay caqabad ku tahay helidda cunista loo baahan yahay.
Dhinacyada kale ee ay arrintani khusayso oo ay boolisku ka mid yihiin ayaa sheegay in saliidda cuntada lagu soo qariyo gudaha Itoobiya xilliyo kala duwan.
Tusaale ahaan, baaritaan lagu sameeyay oo ka dhacay magaalada Addis Ababa February 28 iyo 29, 2014, waxaa laga helay in ka badan 2,600 kartoon oo saliid cunto ah oo ay qariyeen 8 ganacsato ah.
Arintan ayaa lagu sheegay in 12,944 Litir oo Saliid ah laga helay halka loo yaqaano Sideed Shera Tera oo ka tirsan magaalada Addis-ababa ee degmada 8aad
Sidoo kale isla sanadkaasi 30-kii sanadkan 2 kun iyo 380 litir oo saliid ah ayaa ciidanka hawl-galka ahi ku qabteen degmada Akaki Kaliti ee degmada 12aad
2014, marka laga soo tago kuwan kor ku xusan, saliidda cuntada ayaa la helay waqtiyo kala duwan, sanadkan oo keliya maaha ee sidoo kale sanadihii u dambeeyay.
Tusaale ahaan, magaalada Addis Ababa ee Nifas Silk Jemo Michael Anbessa Garage bishii Febraayo 15, 2013, warbaahin kala duwan ayaa sheegay in lagu qabtay in ka badan laba milyan oo jeerigan oo timir ah.
Ganacsatada ayaa inta badan soo dejisa saliid iyo badeecado kale Waxa la og yahay in ay bakhaarradaas ku kaydiyaan oo ay qaybiyaan.
Marka ay tan sameeyaan, waxay sheegaan in ilaalinta tirada iyo tayada alaabada ay tahay qayb aasaasi ah oo ganacsigooda ah.
Waxa jira dad sheegaya in sababta keentay gabaabsigani ay tahay inay aaminsan yihiin in Shidaal badan oo mustaqbalka la keeno ay keeni doonto in lagala wareego badeecadaha ay wataan, iyadoo aan la eegin goorta la keenayo iyo sida loo iibinayo.
Taas beddelkeeda, sida ay sheegeen dadka cabanayey, waxa suurtogal ah in la qabto Shidaalkan qarsoon, balse marka la qariyo, marka ay bulshadu u baahato aanay suuqa ka waayin, balse waxa ay qayb ka tahay sicir-bararka.
Dhanka kale, su’aasha ah in saliidda daahsoon ee la quuto ma looga faa’ideysanayo bulshada ayaa ah su’aal kale.
Subixii waxay u dacwootay wasaaradda ganacsiga iyo iskaashiga ismaamulka maamulka magalada Addis Ababa oo ay sheegtay in shiidaalkan qarsoon loo soo bandhigayo dadweynaha.
Waxa uu sheegay in ay wadaan dadaalo wax looga qabanayo Sicir bararka iyo saadka iyo saadka oo maalmihii u dambeeyay sare u kacay.
Dhinaca kale, waxay ka war heshay dad ka faallooday oo ay la hadashay wargeyska addis maleda, inay dad badani ka cabanayaan Shidaalkii dhawaan dhacay iyo in dadka loo qaybinayo xarumaha dawladda.
Wagaye Ayalew oo ah hooyo ayaa i waydiisay sida aan 4,000 ee mushaharkayga bishiiba u bixiyo 2,000 oo Birr, inta soo hadhayna aan ku bixiyo agab kale iyo gaadiid, iyo waliba 1,000 Birr oo saliid ah oo aan ku masruufo saddexdayda caruur ah.
Qofka cabanayey ayaa xasuusiyey in saliida la qaybinayey dhawaan, miyaanay ahayn in qaybaha kale ee bulshada ka qaybqaataan?
Xaggee bay ku dhacaan qaybaha bulshada ee la dulmay iyo kuwa mushahar yar ka qaata marka ay ka faa’iidaystaan shaqaalaha dawladda? Waxay waydiiyeen.
Warshada Saliida ee Fibella oo uu leeyahay Belayneh Kinde oo sanadkii 2013 laga furay magaalada Bure ayaa la sheegay in ay dabooli doonto 60% baahida shidaalka ee Itoobiya.
Ethiopia Central Statistics Sida warbixinta lagu sheegay, baahida saliidda ee sannadka 2014-ka ayaa ah 75,543 tan bishii, 906 kun 525 tan sannadkii, wax soo saarka saliidda waddanku waa 69,950 tan bishii iyo 839 kun 405 tan sannadkii.
Marka loo eego xogta, waxaa jira farqi xagga sahayda ah oo ah 67,119 litir ama 7.4 boqolkiiba sannadkii.
Xogtu waxay muujinaysaa in baahida 2015 ay kordhi doonto, ee aanay sahaydu kordhin doonin.
Sidaas waxa tilmaamaya daraasad ay hore u samaysay wasaaradda ganacsiga iyo xidhiidhka deegaanada.
Sannadkii 2015, baahida shidaalku waxay dhaaftay 77,000 ton bishii, iyo 924 kun 656 tan sannadkii.
Saliida waddaniga ahi waxa ay la mid tahay tii 2014-kii, taas oo bishii noqonaysa 69,950 tan, sannadkiina 839 kun 405 tan.
Farqiga saadka iyo baahida 2014 waa 7.4 boqolkiiba, halka sanadka 2014 uu yahay 85,250 tan ama 9.22 boqolkiiba.
Tani waxay muujinaysaa in baahida cuntada ee 2015 ay kor u kacdo in ka badan baahida cuntada ee 2014, laakiin sahaydu kama duwanaan doono 2014.
Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay wasaaradda ganacsiga, warshadaha, cuntada iyo cabitaanka iyo horumarinta warshadaha dawooyinka 2014, farqiga u dhexeeya baahida iyo sahayda waxa dabooli doona kuwa yar yar iyo kuwa dhexdhexaadka ah ee soo saara saliidda, iyo sidoo kale saliidda suuqa xorta ah ee dibadda laga keeno.
Haddii farqigaas ay daboolayaan warshado xor ah oo furan, miraha saliidda ayaa loo baahan yahay si loo soo saaro saliid si loo soo saaro gudaha? Ma su’aal kale ayaa soo baxaysa.
Khubarada dhaqaaluhu waxay tibaaxeen in abuurka saliida ee aan awoodin in uu soo saaro saliid la cuni karo uu ku baahsan yahay Itoobiya, xalkuna uu ku jiro awoodda buuxda ee abuurka.
Sida uu qabo dhaqaale yahan David Kassa, dhibaatada waxaa lagu xalliyaa in la soo dejiyo oo la soo saaro tiro tan oo saliid ah, halkii laga soo saari lahaa miraha saliidda ah.
Sida laga soo xigtay David, dhibaatadu waxay sidoo kale tahay soo saarista saliidda.
Sida laga soo xigtay machadka cuntada, cabitaanka iyo warshadaha dawooyinka, “6.61 boqolkiiba wadarta dhulka loo isticmaalo wax soo saarka saliidda 2007 ilaa 2012 ayaa daboolaya celcelis ahaan 6.61 boqolkiiba.”
Sida warbixinta lagu sheegay, wax-soo-saarka saliidda ee deegaanka ayaa daboolaya 2.71 boqolkiiba wadarta guud ee dalagga dalka.
Sidaa darteed, waxaa cad xogta iyo sharraxaadda David in kordhinta awoodda wax-soo-saarka abuurka saliidda ay sii xallin doonto dhibaatada.
Waxa uu sidoo kale sheegay in dhibaatada saliida ee ka jirta Ruushka ay tahay arrin kale oo ku lug leh in la waayo saliida colaadda u dhaxeysa Ruushka iyo Ukraine.
አዲስ ማለዳ Maarso 24 2014 No 41



