Marka la sameeyo dastuurka dalka oo ah tiirka ugu weyn, waa in dhammaan muwaadiniinta laga qaybgaliyaa si heersare ah.
Taas beddelkeeda, waa qolyaha sharciga ah oo ku dooda in haddii dastuur loo sameeyo koox yar oo dano iyo ujeedo laga leeyahay, in aanu noqonayn mid colaadeed oo keliya ee uu sabab u noqdo burbur.
Aqoonyahanada qaar ayaa tusaale u soo qaatay dalka Maraykanka, iyaga oo u soo qaatay in ay dhici karto in wadamada ay wax ka bedelaan dastuurkooda mar mar.
Maraykanku waa waddankii ugu horreeyay adduunka ee dastuur sameeya 1787, 27 wax laga beddelay.
Wax ka yar laba sano ayaa laga joogaa markii dastuurka dalka la ansixiyay sanadkii 1788-kii, ayay aqoonyahanadu sheegeen in dalka uu ku socday isbedel.
Dastuurkii loogu magacdaray “casriga ah” ee Itoobiya, wuxuu ahaa qoraalkii ugu horreeyay ee uu Boqor Xayle Salaase dhaqan-geliyay 1923kii.
Sidoo kale dastuurkii labaad ayaa wax laga beddelay 1955 ka dib markii Eritrea ay ka xorowday gumeystihii Talyaaniga loona baahnaa in wax laga beddelo dastuurkii 1923-kii.
Dastuurkii saddexaad uguna gaaban waxa la ansixiyay 1979-kii, waxaana la baabi’iyay 1983-kii markii la riday taliskii Dergiga.
Dastuurkii afraad iyo kan hadda jira ee FDRE waxa la ansixiyay 1987, dood dadweyne oo ku saabsan qabyo-qoraalka dastuurka ka dib, waxaa ansixiyay Golaha Wakiillada 29-kii Noofambar 1987, waxaana lagu soo saaray Ogosto 15, 1987, Negarit Gazeta.
Dastuurkan oo ah sharciga ugu sarreeya dalka ayaa ka kooban 11 cutub iyo 106 qodob.
Dastuurku waxa uu dhigayaa xuquuqaha iyo xorriyaadka aan la duudsiin karin ee dhammaan aadamaha.
Waxa kale oo ay u baahan tahay in la ixtiraamo xuquuqda aadamiga iyo dimuqraadiga ah ee muwaadiniinta iyo dadka.
Sida dastuurku dhigayo, dawladda iyo diintu waa kala maqan yihiin, dawladduna arrimaha diinta ma farageliso, diintuna ma farogeliso arrimaha dawladda.
Ansixinta dastuurka hadda jira ka dib waxaa dalkeena ka hanaqaadi doona oo ka hanaqaadi doona komishanka la dagaalanka musuqmaasuqa, komishanka xuquuqal insaanka Itoobiya, golaha xuquuqul insaanka ee Itoobiya, Ombudsman iyo hay’ado kale oo dimuqraadi ah oo ay ku jiraan hay’ado madax banaan, waxaana la yidhi.
Arintan ayaa la sheegay in uu yahay dastuurka hadda jira ee suurtageliyay in markii ugu horeysay dalka ay ka dhacdo doorashada xisbiyada badan.
In kasta oo dastuurkan uu leeyahay fikrado badan ama qodobbo sharci oo muhiim ah, haddana waxa aad loo dhaliilayaa oo ay ku jiraan qodobbo aanay ahayn in lagu daro.
Dad badan ayaa aaminsan in dastuurku uu khatar ku yahay burburinta Itoobiya.
Khubarada dastuurku waxay ku doodeen in qodobka 8-aad oo ka hadlaya qaranimada iyo qodobka 39-aad ee ka hadlaya qarannimada ay dalka khatar ku yihiin.
Waxaa jira kuwa ku doodaya in dastuurka aan la bedelin, waxaana jira kuwa ku doodaya in Itoobiya la kala diro haddii ay fursad u hesho in wax laga beddelo.
Waxaa cad in khilaafka noocaan ah uu wiiqay dowladda hadda jirta ee Itoobiya.
Su’aasha ah in dastuurkan lagu muransan yahay uu hadda jiro iyo in kale ayaa dad badan ay ka doodayaan.
Qareenku wuxuu sheegay in dastuurka Itoobiya ee hadda jira uu yahay mid dhibaato ku ah la dhaqanka shacabka iyo xaqiijinta nabadda.
Qareenka ayaa ku nuux nuuxsaday in dastuurku uu kaalin yar ka qaatay abuurista midnimada qaranka iyo dhismaha xiriirka bulshada.
Haddaba, iyadoo aan la malayn karin in gebi ahaanba la beddelo dastuurka, haddana waxaan shaki ku jirin in ay suurtagal tahay in wax laga beddelo.
Labadii sano iyo bar ee lasoo dhaafay, waxaa Itoobiya ka dhacayay sheeko-xariiro aad u ballaaran, kala qaybin iyo colaado salka ku haya aqoonsiga.
“Waxaan aragnay kiisas ay dowladaha iyo ciidamada ammaanku u adeegsadaan siyaasadda halkii ay ilaalin lahaayeen xuquuqda dadka,” ayuu yidhi.
Waxay aaminsan yihiin in dastuurku yahay isha dhibaatooyinkaas oo dhan.
Dawladdu waa in ay baartaa waxa keenay dhibaatooyinkan is-daba-jooga, dib-u-eegisna ku sameyso hannaanka amniga, ayuu yiri.
Waxa uu sheegay in xisbiga Barwaaqo ee ka taliya dalka Itoobiya uu mustaqbalka dhow wax ka bedelo dastuurkiisa, isagoo la kaashanaya guddiga wadatashiga iyo hay’adaha kale.
Abuukaate Abebe ayaa isna sheegay in dastuurka su’aalo lagu weydiinayo labo siyaabood.
Waxaa jira dad aaminsan in dastuurka aan waxba laga bedelin kooxda TPLF iyo gobolka Oromia.
Waxaan ogaaday in shacabka ku dhaqan gobolka Axmaarada iyo qoomiyada Gurage ay ku celceliyaan in dastuurka wax laga bedelo.
Abebe ka dib waxa uu sheegay in shaqo badan ay u taallo wax ka bedelka dastuurka.
Garyaqaan kale oo lagu magacaabo Tigabu Desalegn, ayaa isna dhankiisa sheegay in dastuurka aan la bedelin jiilka hadda jira, balse uusan shaki ku jirin in wax laga bedeli doono.
Laba sababood ayay arrintaas ku sababeeyeen Mid waa in ay sabab u tahay dhibaatooyinka hadda Itoobiya ka jira, sida barakaca iyo dhibaatooyinka kale.
Waxa kale oo uu sheegay in dastuurka hadda jira ee ku dhisan luqadda iyo isirnimada uu qofka muwaadinka ah siinaya lahaanshiyaha deegaan iyo gobol, mid kalena loo kala saarayo soo galooti.
Arrintaas oo aan loo baahnayn in wax laga beddelo dastuurka maadaama loo baahan yahay nidaam ay shacabka Itoobiya intiisa badan isku raacsan yihiin.
Waxa uu sheegay in loo baahan yahay in dastuurka wax laga beddelo, haddii la doonayo in bulshadu ku noolaato nolol nabad ah, lana ilaaliyo xuquuqdeeda bini’aadannimo iyo mid dimoqraadiyadeed, lana horumariyo nolosheeda bulsho, dhaqaale iyo siyaasadeed.
Waxa uu intaasi ku daray in qaabka Federaalka ee hadda jira aan lagu dhisin Af iyo Qowmiyad si loo dhiso Dowlad wanaagsan oo soo socota.
Haileysus Tayo, agaasimaha guud ee xarunta waxbarashada dastuurka iyo federaalka, ayaa sheegay in dastuurka wadamada ku dhaqma nidaamka federaalka aan si fudud wax looga bedeli doonin.
Arintan ayay sheegeen in fursada wax ka badalka dastuurka Itoobiya ay tahay mid aad uga fog.
Waxa uu sheegay in bulshada ay fahmaan in ay adag tahay in si fudud wax looga bedelo dastuurka.
Haileysus ayaa intaa ku daray in ay jiraan dad badan oo ku baaqaya in wax laga bedelo dastuurka dalka Itoobiya, isagoo xusay in xukuumadda hadda jirta ay guddi heer qaran ah u saartay arrimaha qaranka.
Waxa uu sheegay in hadii ay fursad u hesho in doodaasi ay noqoto mid wax ku ool ah laga soo saari doono arinta dastuurka, hadii ay fursad u hesho in guddigaasi ay heshiis ku gaaraan wada tashi ka dib ay dhici karto in dastuurka uu noqdo in wax laga beddelo xitaa haddii ay waqti qaadato.
Agaasimaha guud ee xarunta waxbarashada dastuurka iyo federaalka ayaa sidoo kale sheegay in maadaama dastuurka Itoobiya uu yahay heshiis bulsho aysan suurta gal ahayn in wax laga bedelo ama wax laga bedelo si caadifad ah.
አዲስ ማለዳ Abriil 8 2014 No 43



