ድለላ “አራተኛው መንግሥት”

0
975

የድለላ ሥራ የማኅበረሰባችንን የዕለት ተዕለት ኑሮ በመቆጣጠር እንደቅሪላ በማላጋት ላይ ነው የሚሉት ቁምላቸው አበበ, ምጣኔ ሀብታዊ፣ ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮችን በማሳያነት በማንሳት የመፍትሔ ያለህ ሲሉ ጩኸታቸውን አሰምተዋል፤ ምክረ ሐሳብም አቅርበዋል።

በአንድ መድረክ ላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ በተለምዶም ይሁን በምዕራባውያን እንደአራተኛ መንግሥት የሚቆጠረውን መገናኛ ብዙኀን በመንበሩ አለመኖሩን ተረድተው ይመስላል, በአገራችን የገነገነውን ሙስና አራተኛው መንግሥት በማለት መግለፃቸው ይታወሳል። እኔም በአገራችን አሉታዊ ተፅዕኖው ከጊዜ ወደ ጊዜ እየከፋ የመጣውን፤ በጊዜ ሃይ ካልተባለ ለአገራችን ኅልውና አደጋ እየደቀነ ያለውን የአገሪቱን ምጣኔ ሀብት ከጉልት እስከ ጅምላ ንግድ በአጠቃላይ ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊ ሕይወታችንን እየናጠ ያለውን አደገኛ እየሆነ የመጣውን በሰዓት የተጠመደ ቦንብ ይገልፅልኛል ብዬ ስላመንኩ “ድለላ”ን ሳልወድ፣ አምባሻም ሳልቆርስ “አራተኛው መንግሥት” ብየዋለሁ።

እንዲያውም ከሕግ አውጭው፣ አስፈፃሚውና ተርጓሚው እንዲሁም ከሚዲያው በላይ በዕለት ተዕለት ሕይወታችን፣ ጓዳ ጎድጓዳችንን አንዳንድ ጊዜም አልጋ ተጋሪያችንን፣ አንሶላ ተጋፋፊያችንን እስከ መወሰን ከፍ ሲልም ውሃ አጣጫችንን እስከመምረጥ፣ ስለተሸጋገረው “ድለላ!?” አንደኛው የመንግሥት አካል ቢባል ያንሰው ይሆናል እንጅ አይበዛበትም።

ድለላ ስንሠራ ካለመሥራቱ፣ ስንራብ ካለመራቡ፣ ስንታረዝ ካለመታረዙ፣ በችጋር ስንገረፍ ካለመገረፉ፣ በኑሮ ወድነት ስንሰቃይ ካለመሰቃየቱ፣ በዋጋ ግሽበት ኪሳችን፣ ቦርሳችን ሲገለበጥ ካለመገልበጡ በስተቀር የማይገባበት የሕይወታችን ቅንጣት፤ የማያንኳኳው በር የለም። ደላላ ስንበላ፣ ስንጠጣ፣ ስንለብስ፣ ስንገዛ፣ ስንሸጥ፣ ስንከራይና በሌሎችም ሁኔታዎች ውስጥም አለ።
ምንም እንኳን በሥነ ልሳን አስተምህሮ በሥያሜውና በተሰያሚው መካከል የባሕሪ ግንኙነት እንደሌለ ቢበየንም, በእያንዳንዳችን ሕይወት አዛዥ ናዛዥ የሆነው ድለላ የቃሉን ትርጉም ስንመለከት የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል በ1993 ያዘጋጀው የአማርኛ መዝገበ ቃላት ደላላን “ገንዘብ እየተከፈለው ተፈላላጊዎችን (ሻጭና ገዥን፣ አከራይና ተከራይን) አገናኘ ፣ አስማማ” በማለት ይተረጉመዋል። በመደለል ሥራ ላይ የተሠማራ ሰው, አታላይ፣ በውሸት አግባብቶ ለማሳመን የሚሞክር፤ ድላልን ደግሞ ለደላላ የሚከፈል ገንዘብ በማለት ይተረጉማል።

የደስታ ተክለወልድ “ዘሐገረ ወግዳ” (1970) የአማርኛ መዝገበ ቃላት ደግሞ ደለለ ማለት አሞኘ፣ አታለለ፣ ሸነገለ፣ የማያደርገውን አደርጋለሁ አለ፤ ብሎ ሲበይን ደላላን “አመልካች፣ ጠቋሚ” ድላልን “ለጠቋሚ፣ ላስማሚ፣ የሚሰጥ ገንዘብ” ሲል ይተረጉመዋል። ይሄኛው ትርጉም ከቀደመው ይልቅ የአገራችንን ደላላ ቁልጭ አርጎ ይገልፀዋል።

የእንግሊዘኛውን ትርጉም ‘broker’ ሥረወ ቃል ስንመለከት “brocour” ከሚለው የፈረሳይኛ ቃል የመጣ ሲሆን ከ14ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የቋንቋው አካል መሆኑን ሜሪያም ዌቢስተር የእንግሊዘኛ መዝገበ ቃላት ያወሳና ትርጉሙም፦ bro•ker: a person who helps other people to reach agreements, to make deals, or to buy and sell property (such as stocks or houses) ነው ይለናል።

የአማርኛውም ሆነ የእንግሊዘኛው መሰረታዊ ትርጉም ተቀራራቢ ቢሆንም፤ ድለላ ሲነሳ አብሮ ማታለል፣ መሸንገል፣ ማሞኘት፣ በውሸት አግባብቶ ማሳመን፤ የሚሉ አሉታዊ አንድምታዎች ግዘፍ ከመንሳት አልፈው ድለላ በተነሳ ቁጥር ቀድመው ወደ አዕምሯችን የሚመጡት እነዚህ አሉታዊ ብያኔዎች ናቸው። በአገራችን ያለውን አብዛኛውን ደላላም ይገልፁታል ተብሎ ይታመናል። ሆኖም እጅግ፣ እጅግ ያነሱ በጣት የሚቆጠሩ ቢሆኑም ታማኝ፣ ሀቀኛና መልካም ሥነ ምግባር ያላቸው ደላሎች መኖራቸው ግን ሊዘነጋ አይገባም።

ድለላን ከመንግሥት አካላት ተርታ ከማሰለፍ አልፌ እንደአንደኛው መንግሥት የቆጠርሁበትን አብይት መግፍኤዎችንና መገለጫዎችን ላነሳሳ፤

1 . ምጣኔ ሀብታዊ
ምጣኔ ሀብታችን ከሌሎች አገራት ለየት ያደርገዋል ብዬ ከማምንባቸው ግርምቶች ቀዳሚው፤ በአዳም ስሚዝ የኢኮኖሚክስ ሀ ሁ ዝቅተኛ መስፈርት በሆኑት ፍላጎት እና አቅርቦት አለመዘወሩ ነው። ከጉልት እስከ ጅምላ ንግድ፣ ከጎጥ እስከ ፌደራል፣ ከሽንኩርት ማሳ እስከ አትክልት ተራ፣ ከሚዛን ተራ እስከ እህል በረዳ፣ ከአንድ ክፍል ጭቃ ቤት እስከ ተንጣለለ ቪላና ፎቅ፣ ከአንድ ጥማድ መሬት እስከ ጋሻ መሬት፣ ከአራጣ ብድር እስከ ባንክ ብድር፤ ከታች እስከ ላይ በተሰገሰጉ ህልቁ መሳፍርት ደላሎች ሳምባ የሚተነፍስ ምጣኔ ሀብት መሆኑ ነው።

አንድ ወዳጄ በዚያ ሰሞን እንዳጫወተኝ ከሆነ የደላላ እጅ ሃይ ባይ በማጣቱ እረዝሞ እረዝሞ በአንድ ወቅት አገራችን በምትፈርማቸው ብድርና ዕርዳታ ሳይቀር “ፈርቅ” እስከመያዝ ደርሶ ነበር። እግራችን እስኪቀጥን ብንዞር የደላላ እጅ ያልገባበት የምጣኔ ሀብት ዘርፍ የለም።

ከላይ ከትርጉሙ እንደተመለከትነው የድለላ ሥራ ሻጭና ገዥን ማገናኘት ለዚህም ድላል (የአገልግሎት ክፍያ) መቀበል ቢሆንም፤ የአገራችን ደላላ ግን በዓለም ታይቶም፣ ተሰምቶም በማያውቅ ሁኔታ ዋጋ ቆራጭ፣ ታማኝ፤ ገበያ መሪ እስከመሆን ደርሷል። አሁን ያለው የእህል፣ የአትክልት፣ የሸቀጣ ሸቀጦች ዋጋ፤ የመኪና የንግድም ሆነ የኪራይ ቤት ክፍያ፣ የመሬት ዋጋ፤ የተቆረጠው፣ የተተመነው በገበያ ሳይሆን በደላላ ነው። በዚህም ገበያ አመጣሽ ሳይሆን፤ ደላላ ዘራሽ የኑሮ ውድነትና የዋጋ ግሽበት አስከትሏል። በዚህ የተነሳ ዜጋው በኑሮ ውድነት ፍዳውን እያየ ነው። የሸቀጡ፣ የምርቱ፣ የአገልግሎቱ አምራች፣ አቅራቢም የሚገባውን ጥቅም እያገኘ አይደለም። ከሸማቹም፣ ከሻጩም በኹለት ቢላዋ እየበላ ያለው ሕገ ወጥ ደላላው ነው።

በመላው አገራችን ያሉ አርሶ አደሮችም ሆኑ አርብቶ አደሮች በተደጋጋሚ የሚያነሱት ጥያቄ የገበያ ትስስር እንዲፈጠርላቸውና ለምርታቸው፣ ለገበያ ከሚቀርቡ እንስሳትም ሆነ ተዋጽዖ ተገቢውን የድካማቸውን ዋጋ እንዲያገኙ ሲወተውቱ፣ ሲማፀኑ በየመገናኛ ብዙኀኑ ብንሰማም፣ ብንመለከትም መፍትሔ ባለማግኘታቸው ዋጋ የሚቆርጥላቸው ደላላው ነው። በምርቱ ተጠቃሚዎች እነሱ ሳይሆን ደላላው ነው። አርሶ አደሩም ሆነ አርብቶ አደሩ የድካሙ፣ የላቡ ተጠቃሚ ካለመሆኑ ባሻገር፤ ደላላ አመጣሽ የሆነው የዋጋ ግሽበትና የኑሮ ውድነት ምጣኔ ሀብቱን ወደ ለየለት ቀውስ እያንደረደረው ነው። ሕገ ወጥ ደላላው ያለ አዛዥ ናዛዥ ገብያውን በብቸኝነት መቆጣጠሩ፤ መንግሥት በነፃ ኢኮኖሚ ሥም መነሻ ዋጋ ተመን እና የትርፍ ሕዳግን አለመወሰኑ፤ ከሕገ ወጥ ደላላው ጋር እሳትና ጭድ ሆኖ የኑሮ ወድነቱን እያቀጣጠለ፤ በዜጋው ላይ ብሶትን፣ ምሬትን ተስፋ መቁረጥን እየከዘነ ይገኛል። በዚሁ ከቀጠለ ወደ ለየለት ፖለቲካዊ ቀውስ የማያመራበት ምክንያት የለም።

በዓለማችን የነፃ ገበያ አባት የምንላቸው ምዕራባውያን ሳይቀሩ የትርፍ ሕዳግንም ሆነ የመነሻ ዋጋ ደረጃን እየወሰኑ ገበያውን እየተቆጣጠሩ ባሉበት, እኛ ያልሰጠነውን ምጣኔ ሀብቱን ስድ መልቀቃችን ዛሬ ለምንገኝበት ምሬት ዳርጎናል።

2 . ማኅበራዊ
ባለፉት ዓመታት ምሳሌ፣ አርዓያ የሚሆን ቤተሰብ፣ ተቋም፣ መሪ በየደረጃው አለመፈጠሩ፤ የግብረ ገብ ትምህርት አለመሰጠቱ ፤ ፈሪሃ እግዚአብሔር ያለው ትውልድ አለመታነፁ ዛሬ ለምንገኝበት የማኅበራዊ ቀውስ አፋፍ አድርሶናል። ውሸት፣ ሌብነት፣ ዘረፋ፣ ማጭበርበር፣ መካድ፣ ጥሎ ማለፍ ነውር መሆናቸው ቀርቶ የሚያሸልሙበት ጊዜ ላይ ደርሰናል። የዚህ ትውልድ ማኅበራዊ ቀውስ ውጤት የሆነው አብዛኛው ደላላም መዋሸትን፣ ማታለልን፣ በአቋራጭ መክበርን ሙያ እስከማድረግ ተግቷል። ገንዘብ እስካገኘ ድረስ ለዜጋው ለወገኑ ደንታ ቢስ ሆነ። እህት ወንድሞቹን በማይጨበጥ ተስፋ እየደለለ ለስደት፣ ለመከራ ዳረገ፤ በበረሃ፣ በባሕር አለቁ። በአረመኔዎች እጅ ወድቀው የአካላቸውን ክፍል አጡ።

ሕገ ወጥ ድለላው በዚህ የሚያበቃ አይደለም። በአገራችን እየተስፋፋ በመጣው የወሲብ ንግድም ግንባር ቀደም ተዋናይ ነው። ለአቅመ ሔዋን ያልደረሱ ልጃ ገረድ ሕፃናትን ሳይቀር ለሕገ ወጥ የወሲብ ንግድ እስከማቅረብ፣ የዩኒቨርሲቲ ሴት ተማሪዎችን ለዚህ ሕገ ወጥ ተግባር እየመለመለ የፎቶ አልበም አዘጋጅቶ የሚያቀርብ አረመኔ ደላላ በየዩኒቨርሲቲዎቻችን በሮች ማግኘት እየተለመደ መምጣቱ የአደባባይ ምስጢር ነው። ዛሬ ዛሬ ደግሞ አዲስ የድለላ ዘርፍ ማለትም ስለ የማሕፀን ኪራይ ደላሎች መስማት ከጀመርን ውለን አደርን፤ ልጅህን ለልጄ ማለት እየቀረ ተጋቢዎች ራሳቸው ወስነው ትዳር መመስረት እየተለመደ ቢመጣም፤ አሁን ሦስት ጉልቻ በደላላም ተጀምሯል። ድለላ ያልገባበት የሕይወታችን ቅንጣት የለም። በእንቅርት ላይ እንዲሉ በተለያዩ ገፊ ምክንያቶች እየተሸረሸረ በመጣው ማኅበራዊ ተራክቦ ላይ ሥነ ምግባር የሌለው ሕገ ወጥ ደላላ በአናቱ ተጨምሮበት ቀውሱን እያባባሰው ነው።

3. ፖለቲካዊ
ሕገ ወጥ ደላላው በኢኮኖሚው የሚስተዋሉ መዋቅራዊ፣ ተቋማዊ ችግሮችን በማባባስ የሕዝቡን የዕለት ተዕለት ኑሮ ፈታኝ እያደረገው ይገኛል። በዓል በመጣ ቁጥር የሚስተዋሉ እጅግ የተጋነኑ የዋጋ ጭማሬዎችን እዚህ ላይ በአብነት ማንሳት ይቻላል። በቋሚነት የኑሮ ወድነቱን፣ የዋጋ ግሽበቱን በማባባስ ዜጋውን ለብሶት፣ ለምሬት እየዳረገ ነው። እዚህም እዚያም ለሚስተዋሉ ግጭቶች በአንድም በሌላ በኩል የዋጋ ግሽበቱና የኑሮ ውድነቱ የፈጠረው ተስፋ መቁረጥ እንደ ክብሪት ሆኖ በማገልገል ላይ መሆኑን የተለያዩ አካላት እያነሱ መሆኑ፤ የሕገ ወጥ ደላላ እጅ ከምጣኔ ሀብቱ አልፎ በማኅበራዊ መዋቅራችን ከፍ ሲልም ከሌሎች መግፎኤዎች ጋር ተዳብሎ አገራዊ ቀውስ በመለፈፍ፣ በመጥራት ላይ መሆኑን ተገንዝቦ ከዚህ በላይ ሳይረፍድ፣ ሳይቃጠል በቅጠል ሊባል ይገባል።

እንደ መውጫ
ራሳቸውን ሕጋዊ ብለው የሚጠሩትም ሆነ ሕገ ወጥ ደላላዎች ከጊዜ ወደ ጊዜ በዜጋው፣ በአገሪቱ ላይ እያሳደሩት ያለውን አሉታዊ ዘርፈ ብዙ ተፅዕኖ ለማስወገድ መንግሥት የዘነጋውን፣ ችላ ያለውን ኀላፊነቱን ዛሬ ነገ ሳይል መወጣት ሊጀምር ይገባል። በድለላ የሚዘወረው ምጣኔ ሀብት ግንባር ቀደም ገፈት ቀማሽ የሆነው ሸማች፣ ሕዝብም ኢኮኖሚውን ከድለላ ምርኮ ነፃ ለማውጣት የድርሻውን ማበረከት ይጠበቅበታል። የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የችግሩን አሳሳቢነት በመገንዘብ የሚመለከታቸው የመንግሥት መሥሪያ ቤቶችን መጠየቅ፣ ከጥልቅ አንቅልፋቸው መቀስቀስ ይጠበቅበታል። የዘርፉ ልኂቃንም የአደጋውን ስፋት በጥናት ተንትነው ሊያስረዱ ይገባል።

ከዚህ ጎን ለጎን መንግሥት በየደረጃው ከጎጥ እስከ ፌደራል ከሽንኩርት፣ ከቲማቲም እስከ ጅምላ ንግድ ገብያውን፣ የንግድ ስርዓቱን በኔት ወርክ ተደራጅቶ እያተራመሰ ያለውን ሕገ ወጥ የድለላ ኀይል ያለምንም ቅድመ ሁኔታ “በቃህ” ሊለው ይገባል።
መንግሥት በአጭር ጊዜ መሰረታዊ ሸቀጦችን አገልግሎቶችን ሙሉ በሙሉ ከደላላ ነፃ በማድረግ፤ ሸማቹና ሻጩ ያለደላላ በገበያ ስርዓት በቀጥታ እንዲገበያዩ መደላደሉን ሊፈጥር ይገባል። ከዚህ በመቀጠል የገበያ ሰንሰለቱን ከሕገ ወጥ ደላላ መዳፍ ፈልቅቆ ነፃ አውጥቶ ሕግን ማስከበር ይጠበቅበታል። በመቀጠል ሕጋዊ ደላላው የሚገዛበት ሕገ ደንብ እና እንደአስፈላጊነቱ የሥነ ምግባር መመሪያ ሊዘጋጅ ይገባል። የደላላ ክፍያ እና ድለላ የሚፈቀድባቸውና የሚከለከልባቸው ምርቶችና አገልግሎቶች በሕግ በማያሻማ ሁኔታ መለየት ይገባል።

ይህን በሚተላለፉ ደላሎችም ሆነ ሻጭና ሸማቾች ሕጋዊ ተጠያቂነትን ማስፈን አለበት። በመጨረሻም መንግሥት በማንኛውም የነፃ ገብያ ኢኮኖሚ አገራት እንደሚደረገው ኢኮኖሚውን ባማከለ ሁኔታ የሸቀጦችን፣ የአገልግሎቶችን መነሻ የገብያ ዋጋ ተመንና የትርፍ ሕዳግ በሕግ መወሰን ይጠበቅበታል። በአውሮፓ አገራት በማንኛውም ሸቀጥና አገልግሎት ላይ እንደ ገበያ ባሕሪው የዋጋ ተመንና የትርፍ ሕዳግ እንደሚቀመጥ እዛ ነዋሪ የሆኑ ባልንጀሮቻችን ሲገልፁ ሰምተናል፣ የተፃፈም አንብበናል። ከኩባንያ ኩባንያ የዋጋ ልዩነት ቢኖር እንኳን ከተመኑና ከትርፍ ሕዳጉ ብዙ ልዩነት አይኖረውም። ስለሆነም ያለ ልጓም በነፃ “ነፃ ገብያ” ሥም ቼቼ እያለ እየደነበረ ያለው ሕገ ወጥ ደላላና ገበያ ልጓም ሊበጅለት ይገባል። ደላላውም መንግሥት በፈቀደለት ዘርፍ ብቻ፤ ሻጭና ገዥ፣ አከራይና ተከራይ ከማገናኘት የዘለለ ተግባር እንዳይኖረው በሕግ ገደብ ሊጣልበት ያሻል።

ቅጽ 1 ቁጥር 32 ሰኔ 8 2011

መልስ አስቀምጡ

Please enter your comment!
Please enter your name here