| I |
n ka badan 600 km u jirta Addis Ababa, waqooyiga magaalada Lalibela ayaan lagu arag meel loo dalxiis tago.
Ma muuqato inay ku jirto liiska Dhaxalka Adduunka, oo ah magaalo leh dhaxal hodan ah oo inta badan ay booqdaan dalxiisayaal badan oo gudaha iyo dibedda ah.
qaar ka mid ah saddexda lugood ayaa waddooyinka ku badan, mana jirto meel loo dalxiis tago oo loo qaadan karo goob loo dalxiis tago.
Dadka deegaanka ayaa sheegaya in ay dhibaatada uga sii dartay muddo bilo ah, gaar ahaan haddii ay koronto jiri weeydo.
Marmar ayaa magaalada waxaa ka socda guux dab-dhaliyeyaal ah. Laakin saacado gudahood ayaa magaaladu mugdi gashay. Tani, ayay yiraahdeen, waxay hakad gelisay hawl maalmeedka dadka deegaanka.
Si gaar ah waxay sheegeen in dhibaatada biyaha ee magaalada ay tahay sababta ugu weyn ee koronta la’aanta ay biyuhu u go’aan
Magaalada Lalibela ayaa waxaa ku yaalla mid ka mid ah 11-ka Kaniisadood ee dhagaxaanta laga sameeyay ee Lalibela, waxaana dadka ku nool ay sheegen in ay si toos ah iyo si dadbanba ugu xiran yihiin dhaxalkan.
Dhaqdhaqaaqa dalxiiska ee magaalada
Dal ahaan, Dalxiiska Itoobiya waxaa aad u saameeyay cudurka Daacuunka.
Si kastaba ha ahaatee dadka ku dhaqan magaalada Lalibela oo saaka la hadlay wargeyska addis maleda ayaa isku raacay in dagaalka ka socda waqooyiga uu caqabad weyn ku yahay dalxiiska Lalibela.
Tani waxay ahayd isha ugu weyn ee ay ku noolaadaan muwaadinin badan, laga soo bilaabo kuwa kabaha caseya iyo kaarleyda, dukaanleyda iyo maalgashadayaasha, kahor faafitaanka daacuunka.
Qaar badan oo naga mid ah ayaa hadda leh waxaan nahay shaqo la’aan oo aan la kulannay dhibaatadii ay geysatay coolada iyo cudurka.
Waxa ay sheegeen in dhaqaalaha soo gala Dalxiisayaasha Dalku aanu yarayn,gaar ahaana dhinaca Dawladda,balse aanay u fududayn Dawladda iyo Hay’adaha Dalxiiska.
Waxa uu xusay in ugu yaraan 200 oo dalxiisayaal ah ay dhibaato ku qabaan, isla markaana deegaanku weli yahay goob dagaal, taasoo keentay in deegaanku uu noqdo mid aan ammaan ahayn oo aan ku filnayn adeegyada aasaasiga ah.
Deacon Msolat oo ah masul ka tirsan kaniisada ayaa sheegay in uu maalin walba dalxiisayaal badan u dalxiis tagi jiray, isaga oo celcelis ahaan ka heli jiray dadka ajaanibka ah ee yimaada lacag dhan 1,000 Birr, balse uusan awoodin in uu xitaa hal qof oo ajnabi ah booqdo todobaadkii.
Waxa uu sheegay in ilaa 3,000 oo dalxiisayaal ajaanib ah maalintii ay yimaadeen ka hor cudurka daacuunka, balse waxa uu sheegay in aanay ka badnayn laba qof oo ajaanib ah todobaadkii.
Sidaa darteed, ilaa 900 oo suufi ah, wadaaddo, iyo shaqaale kale oo ka tirsan kaniisadda ayaa ku jira xaalad aad u xun.
Mulat, ayaa sheegay in tani ay halis gelineyso nolosha wadaadada iyo shaqaalaha qoyska ay maamulaan, isagoo sheegay in koronto la’aanta aysan socon doonin wax ka badan hal maalin.
Waxaa la rajeynayaa in dalxiiska magaalada oo uu si xun u saameeyay fayraska Korona iyo dagaalladii saddexdii sano ee la soo dhaafay ay dib u soo noolaato haddii mustaqbalka laga qaado xayiraadda socdaalka caalamiga ah, deegaankana uu yahay mid ka caagan khatarta cusub ee dagaalka.
Dadka deegaanka oo ay saaka la hadlay wargeyska addis maleda ayaa sheegay in dib u soo celinta adeegyadii korontada iyo biyaha ee magaalada ay qeyb weyn ka qaadan doonto horumarinta dalxiiska.
Sidoo kale dadka deegaanka ayaa soo qaatay bililiqo iyo burbur loo gaystay dhowr hoteel intii ay kooxda TPLF gacanta ku haysay, waxayna ugu baaqeen xukuumada in ay ka shaqeyso sidii ay dib u dhis ugu samayn lahayd hoteelada, maadaama aysan magaaladu lahayn wax kale oo dalxiis ah oo ay ugu horeeyaan kaabayaasha dhaqaalaha sida wadooyinka.
Hadda, in ka badan 40 huteelo heersare ah iyo in ka badan 200 oo hagayaal sharci ah ayaa shaqada ka maqan dalxiiska oo daciifay.
206 guri oo baqalle ah iyo 179 shaqaale dalxiisayaal ah ayaa sidoo kale la sheegay inay saamaysay.
Sidee loo dhiirigelin karaa dalxiiska?
Ma jiro wax bulsho ah oo aan waxba ka jirin oo magaalada ku nool, waxaana 5-tii bilood ee ay kooxda TPLF gacanta ku haysay magaalada bililiqo hanti dadweyne iyo mid gaar loo leeyahay ay keentay in dib loo dhiso magalada.
Madaxa Xafiiska Dhaqanka iyo Dalxiiska ee maamulka magaalada Lalibela diyakon Demissie ayaa warsaxaafadeed uu soo saaray ku sheegay in dhaqaalaha caasimadu yahay mid ku salaysan dalxiiska.
Si kastaba ha ahaatee, waxay yiraahdeen, isu socodka dalxiisayaasha ayaa gebi ahaanba istaagay tan iyo markii uu dagaalka bilowday.
Hudheelada, taageerayaasha dalxiisayaasha, mulkiilayaasha guryaha iyo wadaadada ayaa si toos ah u saameeyay, halka la-hawlgalayaasha kale iyo guud ahaan bulshada magaalada ay saameysay, ayuu yidhi.
Waxa uu sheegay in magaalada Lalibela oo in muddo ah ay ka jirtay xaalad dhaqaale xumo ay kaalin ku leedahay sidii loo kordhin lahaa qulqulka dalxiiska.
“Laba koronto ayaa yimi si ku meel gaar ah u yareeyaan koronta la’aanta ,” ayuu yiri.
Si kastaba ha ahaatee, waxay bishii ku kharash gareeyaan shan ilaa lix milyan oo Birr oo shidaal ah oo aan la isticmaalin muddo 20 maalmood ah,” ayuu yidhi.
Waxa uu sheegay in sidoo kale muddo afar bilood ah biyo la’aanta ay gacan ka geysteen hay’ado samafal, isagoo sheegay in aan garan la’nahay waxa xiga.
Waxa kale oo uu sheegay in ololihii dhaqaale ururinta ee bil ka hor lagu qabtay Addis Ababa, gaar ahaan sidii loo caawin lahaa suufiyada iyo wadaaddada ku sugan Kaniisadda, aanay sidii la rabay u xallin dhibaatadaas, isla markaana aanay hay’ado waaweyn ka qayb qaadan.
Waxa uu sheegay in markii Hoteelada la xiray sababo la xiriira dhaq-dhaqaaqa dalxiiska oo hakad ku yimid, gabi ahaan shaqaalihii la kala diray.
Wuxuu xusay in dowladda hoose ay kala shaqeyneyso maamul goboleedyada iyo dowladda dhexe sidii wax looga qaban lahaa.
Waxa uu sheegay in tababar cilmi nafsi ah la siiyay tiro ka mid ah shaqaalaha dalxiiska oo ay iska kaashadeen Wasaaradda Dalxiiska iyo hay’adaha kale ee la shaqeeya si loo soo celiyo isu socodkii dalxiiska.
Wuxuu sheegay in ugu yaraan hoteellada ay helaan koronto si loo soo nooleeyo isu socodka dalxiiska.
Waxa kale oo uu sheegay in aanu ku casuunay safiirada iyo agaasimayaasha UNESCO ee wadamo kala duwan oo uu Maraykanku ka mid yahay, si ay muwaadiniintooda uga wacyi galiyaan inay yimaadaan Lalibela.
In yar oo ku saabsan dhaxalka
Waa xaqiiqo murugo leh in dhaxalku uu weli halis ugu jiro tafaraaruqa iyo gabowga; Dadka deegaanka ayaa sidaas oo kale leh.
Inkasta oo taallada loo malaynayo in ay ubahan tahay cadceed iyo roob, haddana waxa la sheegay in hadhkii ilaalinayey ee hadda taagan u ubahan yahay roob iyo cadced
sidaa awgeed waa in si degdeg ah wax looga beddelo.
Waxa uu sheegay in mashruucan oo la filayo in uu dhawaan si rasmi ah u hirgalo, isla markaana ay gacan ka geysan doonto dawladda Faransiiska, isla markaana la filayo in la xaliyo dhibaatada jirta, maadaama maalintii la furayo, isla markaana ay heli doonaan qorrax iyo roob. Addoomayaal ka mid ah kaniisadda.
Madaxa Xafiiska Dhaqanka iyo Dalxiiska ayaa dhankiisa sheegay in heshiis lala galay khubarada UNESCO si kor loogu qaado daboolka ilaalinta.
Waxa kale oo uu sheegay in markii daboolka laga qaaday la weydiiyey sida uu u shaqayn doono biyo-mareennada iyo halka laga dalooliyo dhagaxa.
Waxa uu sheegay in howshaasi aan lagu degdegi doonin, loona baahan yahay in daraasad cilmiyeed lagu sameeyo.
Inkasta oo ay marar badan baaqyo isdaba joog ah ka soo saareen Xafiiska Dalxiiska ee Dawlad Deegaanka Axmaarada iyo Wasaaradda Dalxiiska si ay xog dheeraad ah uga helaan, ayaanay ku guulaysan.
Kow iyo toban kaniisadood oo dhagax ah oo Lalibela ah, oo la sheegay in la dhisay qarnigii 13-aad, ayaa ku jira goobaha Dhaxalka Adduunka ee 1970-kii.
አዲስ ማለዳ Laga yaabaa 20 2014 No 50



