Abaarta waxaay ugusi dardaty inaay badato gurka deg dega ah.

0
915
© UNICEF/UNI202461/Kassaye

Sida lagu sheegay warbixin ay dhawaan soo saartay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan dhallaanka ee UNICEF, guurka ubadka ayaa ku soo badanaya dalka Itoobiya oo ay abaaruhu ku dhufteen Gaar ahaan deegaano ka tirsan dhulka Soomaalida ee ay abaaruhu ku dhufteen ayaa waxaa lagu guursadaa caruur ay da’doodu ka yar tahay 12 sano jir oo ay qoysaskooda u guuriyaan.

Sida laga soo xigtay Hay’adda Caalamiga ah  ee IAEA, tirada guurka degdega ah ayaa hoos u dhacay 30-kii bilood ee la soo dhaafay, sida ay sheegtay Hay’adda Caalamiga ah  ee IAEA. Sababta ayaa ah abaarta oo afartii sano ee la soo dhaafay aan di’in.

Abaaraha oo sababay dhimasho badan, barakac iyo xoolo beel, ayaa la sheegay inay soo nooleysay guurkii degdega ahaa ee sii yaraanayay.

Waxaa la sheegay in waalidku marka ay waayaan caruurtooda, fursaddu ay tahay in gabdhahooda ay u guuriyaan maalgashadayaasha.

Marka laga soo tago dhimista tirada qoysaska u baahan cunnada, hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan carruurta ee UNICEF ayaa warbixin ay soo saartay ku sheegtay in kororka ay sabab u tahay waalidiinta dhalay carruurta aan la guursanin oo carruurtooda ka helaan meher.

Horumarka guurka carruurta ayaa wax laga beddelay ka dib abaartii ugu xumayd ee muddo 40 sano ah ka dhacda Bariga Afrika.

Guurka ubadka ayaa la sheegay inuu celcelis ahaan saddex jibaarmay afar bilood gudahood.

Degmooyinka qaar ayuu sii laba jibaaray, waxaana xaalada guud ay tahay mid laga naxo.

Ismaamulka Soomaalida Itoobiya ayaa waxaa aad u kordhay guurka ubadka, gaar ahaan isla xilligaasi sanadkii hore.

Sida ay sheegtay hay’adda UNICEF xogtan ayaa laga helay ilo deegaanka ah, waxaana la sheegay in carruurta lagu khasbo in ay guursadaan iyaga oo yar yar oo lagu khasbo in ay guursadaan wax ka weyn shan jeer.

Andy Brooks, oo ah maamulaha machadka bariga iyo Koonfur Afrika ayaa walaac ka muujiyay dhaqankan, isagoo sheegay in waalidiintu aysan fahmin hawsha culus ee ay leedahay balse aysan haysan wax ay doortaan.

Waxa uu sidoo kale u soo jeediyay waalidiinta qarash gareeya xitaa ilmo 12 jir ah in ay guursadaan haddii caruurtooda ay u dhintaan gaajo.

Intaa kaliya maaha ee waa dhibaato kale oo ah in carruurta lagu guursado da’da yar.

Sida dhaqankoodu yahay gudniinka fircooniga ah ayaa lagu dhaqmi jiray, balse waxaa la muujiyay inuu sii kordhayo.

Gudniinka fircooniga ah waa shardi u ah guurka, waxaana la sheegaa in marka ubadka uusan rabin inuu guursado ubadkiisa, lagu qasbo.

Baadhitaano la sameeyay ayaa muujinaya in guurka caruurtu uu ku soo badanayay deegaano kala duwan oo dalka Itoobiya ah afartii bilood ee la soo dhaafay.

Tusaale ahaan, dhulka Soomaalida ee ay abaaruhu ku dhufteen, tirada carruurta la guursaday horraantii sannadkii hore aad ayay u badnayd.

Sannad ka hor, boqolkiiba 40 guurka ka dhaca meelo kala duwan oo Soomaaliya ka mid ah wuxuu u dhexeeyay carruur iyo dhallinyaro da’doodu ka yar tahay 18 jir.

Afartii bilood ee la soo dhaafay, si kastaba ha ahaatee, tirada guurka degdega ah ayaa saddex jibaarmay oo labanlaabmay sannadkii hore.

Inkastoo Qaramada Midoobay ay in muddo ah ka shaqaynaysay arrimaha guurka caruurta, haddana waxay sheegtay inay shaqo wanaagsan ka qabatay dalka Itoobiya 30-kii sano ee la soo dhaafay.

Soddon sano ka hor, 70 boqolkiiba guurka carruurta da’doodu ka yar tahay 18 sano waxay muujiyeen horumar waxayna hoos ugu dhaceen 40 boqolkiiba, sida lagu sheegay warbixinta.

Hay’addu waxay sheegtay in abaaro is-daba joog ah oo dhowrkii sano ee la soo dhaafay dhacay ay caqabad ku noqdeen badbaadada dadka ugu fican.

Marka laga yimaado dhibaatooyinka caafimaad iyo maskaxeed ee ka dhalan kara qaan-gaarnimada hore, saameynta ay ku leedahay noloshooda bulsho maaha mid muhiim ah.

Natiijo ahaan, joojinta dugsiga waxay u horseedi kartaa dhibaatooyin bulsheed oo aan la xallin,

Abaartan oo wali la soo deristay xaaladihii hore ee dalka ayaa sidoo kale waxa ay sababtay in haween badan oo aan guursan ay iskuulada ka baxaan.

Inkastoo la sheegay in abaaruhu ay aad u badan yihiin, haddana waxaa la qiyaasayaa in dadka barakacay iyo kuwa aan aqoonta lahayn ay aad u badan yihiin.

Macaahida ay ardayda ka maqan yihiin ayaa sidoo kale lagu soo waramayaa inay albaabada u laabeen habka barisbarasho iyo waxbarashada.

Sidaas darteed, waxaa la sheegay in abaartu ay saameyn weyn ku yeelatay nolosha dhalinyarada wax baraneysa, isla markaana isku dayaya inay wax ka bedelaan noloshooda.

Dhanka kale dadka fahansan dhibka ay arrintu leedahay ayaa sheegaya in ay wax ka bedeli doonto geedi socodka horumarka maadaama aysan heli doonin awood aqooneed oo heer gobol iyo mid qaran midna.

Hay’ado caalami ah oo ay ka mid yihiin Al-Carabiya iyo Bloomberg ayaa ka warbixiyay warbixinta guurka carruurta.

Dhacdadan ayaa laga soo sheegay Itoobiya oo keliya, balse sidoo kale waxaa laga soo sheegay dalalka Soomaaliya iyo Kenya ee deriska la ah.

Itoobiya waa dalka afraad ee ugu weyn Afrika marka la eego guurka carruurta sanadka 2020, iyadoo 2.2 milyan oo carruur ah la guursaday xilli aysan gaarin gurka.

Nigeria oo ah dalka saddexaad ee Afrika ugu weyn oo ay ku nool yihiin 3.7 milyan oo carruur ah, kama horrayn doonto Nigeria haddii ay Itoobiya sidaas ku sii socoto.

Hindiya waxay leedahay 12 milyan oo carruur ah, Bangladesh 4 milyan, waxaana ku xiga faqriga iyo qiimaha sare ee nolosha.

Arrin kale oo ka sii daraysa guurka ubadka ayaa ah cudurka daacuunka.

Muddadaas, malaayiin arday ah ayaa lagu qasbay inay ka tagaan iskuullada oo ay u guuraan guryahooda, waxaana sii kordhay tirada carruurta la guursanayo.

Waqtigaas, dadkii arkay dhibaatada waxay isku dayeen inay joojiyaan.

Labo sano ka hor, ilaa 500 oo caruur ah oo la furay ayaa laga soo badbaadiyay waqooyiga Itoobiya labo bilood gudahood, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters.

Dadka u dooda xuquuqul insaanka ayaa dadaal ugu jiray sidii loo joojin lahaa guurka caruurta, taasoo ay u arkaan addoonnimo casriga ah.

Balse marka ay eegaan natiijada ka soo baxda dadaalkooda, waxay sheegeen in aafooyinka bani’aadamku sameeyeen, sida masiibooyinka dabiiciga ah iyo dagaallada aysan badbaadin doonin.

Hay’ado caalami ah oo ay ka mid tahay UNICEF ayaa sheegay in guurka caruurtu uu sii kordhayo.

Hay’adda oo qiyaaseysa in 15 milyan oo carruur ah aan la guursan, ayaa ka cabsi qabta in 13 milyan oo carruur ah oo dheeraad ah ay guursan karaan sannadka 2030-ka.

Saboolnimada ayaa sidoo kale ah sababta ugu weyn ee kororka.

Waxa ay khubaradu sheegeen in xad-gudubka carruurta lagu tilmaami karo siyaabo badan Marka laga soo tago inay dugsiga ka tagaan oo ay waayaan fursadaha, waxay sidoo kale dhaawac u geysan kartaa caafimaadkooda.

Marka laga soo tago inay u soo bandhigaan xadgudubka jireed, waxay sidoo kale noqdaan dhibanayaal faraxumayn galmo ah.

Waxaa la sheegay in marka laga soo tago in ay nolol rafaad ah ku noolaan karaan, ay sidoo kale u badan tahay in ay dhintaan xilliga dhalmada, loona baahan yahay in lagu dadaalo sidii loo sii sixi lahaa.

Waxa ay khubaradu sheegeen in si loo xaliyo dhibaatada jirta loo baahan yahay in sharciga la horkeeno dembiilayaasha, balse ay muhiim tahay in la baro oo la yareeyo cadaadiska lagu hayo.

Waxa ay khubaradu isku raacsan yihiin in iyada oo nidaamkaasi uu yahay mid lagu ciqaabi karo in waalidka laga cabsado ciqaabta, haddana ay muhiim tahay in kor loo qayliyo oo diiradda la saaro si ciqaabtu uga roonaato dhimashada iyo faqriga oo aanay khatar u gelin nolosha carruurta.

Waxaa kaloo la rumeysan yahay inay muhiim tahay in odayaasha, madaxda bulshada, culumaa’udiinka, iyo dadka caanka ah laga qeyb geliyo wacyigelinta bulshada.


አዲስ ማለዳ juun yaabaa 25 2014 No 55

መልስ አስቀምጡ

Please enter your comment!
Please enter your name here