“Waagii Boqortooyada…” ayuu yidhi nin oday ah oo dib u xasuusan doona xukunkii Imbaraadoor Xayle Salaase oo uu Gojam ka soo lugayn jiray ilaa Addis Ababa. “Waqtigaas, Gojam iyo Addis Ababa, caqabadda kaliya ee loo mari lahaa waxay ahayd in laga gudbo webiga Niil.
Webiga weyn ma lahayn buundada sidaas darteed waa in aan ku dabaasho ka gudubno.
Taas awgeed, qofkiiba hal xabo oo lacag ah ayaanu siinaa, ka dibna waxaa jira angach (oo ku hubaysan qori) oo si taxadar leh u taagan oo sugaya.
Maxaa diidaya in nala dilo, ee ay nagu dhufato sidii yaxaaska biyaha ka soo baxaya.
Waxay xusuustaan in aan si nabad ah wabiga uga gudubnay oo aan martigii Alle weydiisannay gurigii aan rabnay.
Way sii wateen.
“Markii aanu arrinkayagii dhammaynay ee aanu soo noqonnay, waxa aanu gaadhnay gurigayagii maalintii lixaad annaga oo aan wax khatar ahi jirin.
Intaa ka dib, markii uu Embaradoorki dhisay buundada oo ay baabuur soo galeen, waxaa aad u fududaaday in Addis Ababa loo safro.
Xitaa socodku wuxuu ahaan jiray khuraafaad.
Laakiin waxa beryahan dambe aan maqlayno waa fadeexad weyn, mana aha wax la rumaysan karo in ay dhici doonto wakhtigan,” ayuu hadalkiisa ku daray.
“Ma jiro dad Itoobiyaan ah oo aan arrinta Addis Ababa ka qabin. In Addis ababa la galo waxa ay noqotay caqabad, marka aan maqlo in dadka la afduubo oo la waayo, waxaan idhaahdaa dadku waa sii bateen aqoonta, laakiin ma ka sii xumaan doontaa sidii ay ahayd 50 sano ka hor?
Imbaraadoor Xayle Salaase buugiisa “Nolosheyda iyo Waxqabadkii Itoobiya” waxa uu ku xusay in beri ay muwaaddiniinta waddanku ay ku jireen xaalad aad u adag oo ay kolba meel u guuri lahaayeen.
Kani waa sharci adag oo masuul ka ah dawlada meesha uu shilku ka dhacay, hadii uu qofku shil galo isaga oo ka guuraya meel kale.
Waxa uu sheegay in sharcigan markii la meel mariyay lagu soo afjaray dhibaatadii ka jirtay muddo kooban, shacabkana ay u dhaqaaqeen sidii ay doonaan.
Mudooyinkan ayaa waxaa inta badan ka dhasha dhaq-dhaqaaqa dadka shacabka ah ee ka imaanaya deegaanada kale, waxaana la arkayaa dad shacab ah oo ay dilaan dad shacab ah oo ay laayaan ciidamada dowladda.
Dad badan ayaa sheegaya in taasi ay tahay habacsanaanta heysata Hay’adaha sharciga ah ee loo igmaday inay maamulaan deegaanadooda, maadaama Dowladda Dhexe ay siisay awaamir nabada iyo amniga muwaadiniinta.
Inta badan waxaa lagu dilaa dad badan oo shacab ah oo laga barakiciyo meelo aad uga fog bartamaha dalka,balse waayadan danbe gaar ahaan dadka ka soo jeeda deegaanka Axmaarada ayaa dadka shacabka ah ee soo galaya magaalada Addis Ababa waxay bilaabeen inay sheegaan in la garaacayo iyo tacadiyo loo geystay.
Todobaadkii labaad ee bisha Sebtembar ayaa la ogaaday in dhibaatooyin kala duwan ay soo food saartay gaar ahaan dadka safarka ah ee ka gudbaya webiga Niil iyo kuwa soo galaya caasimadda.
Arbacadii 11/2015, hooyo ayaa ka mid ahayd rakaabkii ka soo safrayay Debre Markos kuna socday Addis Ababa.
“Markii aanu gaadhnay Addis-ababa ayay baabuurkii ku joojiyeen albaabka, dumarkii, baroor-diiqdii iyo odayaashiina way dhaafeen, dhallinyaradiina dib ayay u noqdeen,” ayuu u sheegay wargeyska mews Morning.
Waxa uu sheegay in arrintan ay u badan yihiin dad ku labisan dhar dhalaalaya oo ay la socdaan dhowr boolis ah.
In kasta oo aad mooddo in ay ka soo raynayso dhibaatadii loo geysan jiray dadka Addis Ababa ka soo galaya Debre Berhan; Dhaqdhaqaaqa shacabka ayaa lagu hanjabaa Jiida Gojam, iyadoo falkan oo kale uusan horay uga dhicin.
Iyadoo ay wareyska Addis Malada ay u kuur gashay dhaq-dhaqaaqa wadadan dabayaaqadii todobaadkii hore, waxaa jira dad badan oo baajiyay safarkooda iyagoo sheegay in wadadu aysan nabad ahayn.
Waxaa jira dad badan oo dareenkooda muujinaya in aysan habooneyn in xiligaan loo safro Addis Ababa, sababtoo ah waxaa jira dad la afduubtay oo wadada lagu waayay ka hor inta aysan bilaabin safarkooda.
Ninkii kale ee socotada ahaa ayaa wakhtigan yidhi, “Waxaynu ku jirnaa xaalad aynaan odhan karin, Dawladdu way isoo gaadhaysaa, sharciga ayaa i badbaadinaya”. Ma garan karno ujeeddada ciidanka ammaanku ka leeyihiin marka laga reebo hawsha ay dawladdu iyadu bixisay.
Ma ka baqeyno waxa ay nagu sameyn doonaan, laakiin meydadka ku jira qaab dhismeedka dowladda,” ayuu yiri.
Subaxyada cusub ayaa la arkay dad safar ah oo waqti badan ku qaatay in lagu baaro koontaroolka, waxaana gaariga ka degay dhalinyaro badan oo la sheegay in aan wadan wax aqoonsi ah oo aan dib u cusboonaysiisaneyn, waxaana ay ku jireen gacanta ciidamada.
“Dhallinyaradan ma lagu celinayaa halkii ay ka yimaadeen?” Hadday soo noqonayaan, intay ku noqon lahaayeen markay Addis-Ababa galayaan, maxaa loo baari la’yahay oo loo soo noqon waayay markay safarkooda bilaabayaan ama webiga Niilka ka tallaabayaan?
Si kastaba ha ahaatee, marka laga soo tago in la maqlayo hadal heynta ah in “meel aan la garaneyn la geyn doono”, waxaan la ogeyn go’aanka laga gaarayo dhalinyarada hal meel ku sugayey.
Maadama wadadani ay tahay midda kaliya ee ka mid ah labada waddo ee dhulka ah ee ka baxa Addis Ababa ilaa deegaanka amxarada waxa ay hadh iyo habeen si joogto ah u mashquulsan tahay.
Si kastaba ha ahaatee, waayadan dambe waxay noqotay wax aan la malayn karin kuwa habeenkii safraya.
Ma aha wax adag in la qiyaaso in saameynta ay arrintani ku leedahay dhaqaalaha deegaanka aysan ahayn mid yar.
Sida ay dad badan qabaan dhaq-dhaqaaqa maalintii ayaa mararka qaar nabad ah, marna wuxuu gaaray heer qofkii raba inuu kaco oo yiraahdo ma dhaafi doontid.
Sidoo kale waxaa la maqlayay in ciidamada amaanka oo sheegaya in dadka rakaabka ah ee wabiga Niil aan wadan warqada aqoonsiga ee Addis Ababa ay lacago baad ah ka qaadaan dadka rakaabka ah, kadibna ay dhaafaan.
Taasi waxay keentay in dhimashada iyo tacadiyada muwaadiniinta laga dareemay meelo fogfog oo Wolaga, Koonfurta (Amaro, Burji, Guj…) iyo Woqooyiga tigray aaga dagaalka awgeed ay si tartiib tartiib ah u sii fidayso oo ay gaadho meel kasta.
Dhibaatadu kuma koobna hal ama labo waddo oo kaliya, balse waxaa la sheegay in dhibaato la mid ah ay ku dhacdo rakaabka ka imaanaya Koonfurta Itoobiya ee taga Addis Ababa.
Taasi waxay keentay in marka laga soo tago dadka faraha badan ee dadka ku dhibaateeya isbaarooyinka sharci darrada ah ee meel walba dhigta, waxaa sidoo kale jira dad ka tirsan laamaha amniga dowladda oo ku kaca falal musuq-maasuq iyo carqaladeyn ku timaada howlaha bulshada.
Xadgudubyada la xiriira
Bayaan uu soo saaray Golaha Xuquuqul Insaanka Itoobiya Sebtember 12/2015 oo uu ku xusayo arrimaha xuquuqul insaanka ee u baahan feejignaan ku filan oo degdeg ah; Waxa uu tilmaamay in meelo badan ay ka dhacayaan xad-gudubyo badan oo ka dhan ah xuquuqda xilliyadaan.
Waxaa ka mid ah xariga saxafiyiinta, siyaasiyiin iyo dad kale, bilaysku wuxuu meesha ka saaray amarkii maxkamadda, wuxuuna diiday xuquuqda muwaadiniinta.
Haddaba, hay’addu waxay tilmaantay in dhibaatada aan dhammaadka lahayn ee lagu hayo muwaadiniinta ay tahay mid ka soo horjeeda xeerarka caalamiga ah iyo kuwa gudahaba.
Arrin taas la xiriirta, Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka (UDHR) iyo Axdiga Caalamiga ah ee Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadda (ICCPR) labaduba waxay qeexayaan inaan qofna si sharci daro ah loo xiri karin, qofna aan, lagana qaadi doonin xorriyadda shakhsi ahaaneed ee qodobkan 9.
Sidoo kale, qodobka 6-aad ee Axdiga Xuquuqul Insaanka iyo Shucuubta Afrika waxa uu dhigayaa in qof kastaa uu xaq u leeyahay in uu helo xorriyad iyo ammaan jidheed; Waxa uu dhigayaa in aan xaqaas la waayi doonin haddii aan la marin sifo sharci ah oo aan cidna loo qaban.
Sidoo kale, dastuurka E.F.D.E waxa kale oo uu dhigayaa in qodobka 17-aad marka la sharxayo xaqa xorriyadda aan qofna la xidhi karin, la dacwayn karin, lana xidhi karin maxkamad la’aan.
Haddaba, dawladu waa in ay ixtiraamtaa xuquuqda muwaadinka ee xoriyatul qawlka, isla markaana ay xaqiijiso in dadka la xidhxidhay ay helaan cadaalad deg-deg ah, isla markaana ay fiiro gaar ah u yeelaan in boolisku u hogaansami waayo go’aanka maxkamada si ay u gutaan waajibaadkooda si ay bulshadu u dareento badbaado iyo in ay u socdaan si waara.
Hay’adda xuquuqul insaanka Itoobiya ayaa warbixin ay soo saartay 16-kii September 2015 ku sheegtay in dad badan oo aan waxba galabsan ay dabley hubeysan ku dileen deegaanka Horo Gudru oo ka tirsan deegaanka Welega ee degmada Umuru ee deegaanka Oromada.
Sida laga soo xigtay guddiga, in ka badan 100 qof oo rayid ah ayaa lagu dilay weerarro saddex toddobaad oo xiriir ah socday tan iyo bishii Ogosto 25/2014, qaar badan oo ka mid ahna waa laga dhacay hantidooda oo ay ku jiraan xoolaha ay ku noolaayeen.
Sidaa darteed, sida guddiga ay marar badan xasuusinayeen, dowlad deegaanada iyo dowladda dhexe ayaa weli qaadaya tillaabooyin looga hortagayo weerarrada salka ku haya qowmiyadaha ee ka dhaca deegaanada.
Waxa uu ku celceliyay in ay ka soo baxaan mas’uuliyadda ka saaran ilaalinta bad-qabka muwaadiniinta oo ay dhibaatada gaarsiiyaan heer aan ku haboonen.
Waxa la aaminsan yahay in waajibaadka koowaad ee dawladnimo ee waddanku yahay ilaalinta nabadda iyo nabadgelyada muwaadiniinta.
Si kastaba ha ahaatee, inkastoo dowladda Itoobiya ay dalka ka sameysay isbedello badan oo wax ku ool ah, haddana waxay sheegtay inay habeen iyo maalin u taagan tahay sidii ay u ilaalin lahayd nabad-gelyada iyo ammaanka shacabka, balse meelo badan ayaan jirin hay’ad samata-bixisa muwaadiniintaas.
iyagoo ku qaylinaya in dawladu noo timaado.
አዲስ ማለዳ sebtembar 21 2015 No 68



