Mintiwab Begashau oo 12 jir ah (magaca aabaheed waa la bedelay) waxay Addis Ababa timid iyadoo ka timid Waqooyiga Wolo. Sababta ayaa ah in sanadkii hore ay aabaheed ku weyday dagaalkaasi oo ay adag tahay in lagu noolaado.
Mentewab waxay ahayd fasalka shanaad sannadkii hore ee 2014, waxayna lahayd walaalo kale oo ka yar iyo kuwo ka weyn oo ku jiray dugsiga.
Si kastaba ha ahaatee, geerida aabbahood awgeed, qoyskoodu ma sii socon karaan sidii caadiga ahayd.
Wiilkii ugu weynaa iyo kii ugu horreeyey wuxuu ka baxay fasalka siddeedaad wuxuuna u guuray tuulada si uu ugu noolaado nolol maalmeed.
Hooyada oo siddeed carruur ah leh waxay ku nool yihiin guri gabbaad iyo labadeeda carruur ah.
Mentwaab waxay u timid Addis Ababa si ay ula noolaato walaasheed hooyadeed (eedo). Umay iman Addis Ababa si ay waxbarashadeeda u sii wadato oo ay nolol dhaanta ugu noolaato.
Habaryarteed waxay ka shaqeysaa guri yar, “kaalay oo cab qaxwo” sidaa darteed waxay rajaynaysaa inay nolol maalmeedkeeda ku kasbato oo ay koobab dhaqdo oo ay ka caawiso hawlaha qaarkood.
Haddaba, dhinaca waxbarashadeeda, dugsigii ay sannadkii hore ka baxday ayaa sannadkan sidoo kale la joojiyay, sannadka soo socdana waxa la filayaa inay habeenkii Addis Ababa wax ka barato iyada oo la imanaysa caddaymo muujinaya inay gashay fasalka shanaad ee dugsiga dhaxe deegaanka ay ku dhalatay.
“Tani waxay ku dhici doontaa dadaalkayga, laakiin riyadeedii caruurnimo way daaleen markii aabbaheed dhintay, qoyskooduna aanu jirin,” ayay tidhi. Habaryarteyda
Waa mamnuuc in naag horteeda dagaal lagaga hadlo. Lama xasuusan karo xaafaddii ay ku soo barbaartay, dugsigeedii, iyo guud ahaan qaab nololeedkeedii hore.
Hadday tani dhacdo, waxay si lama filaan ah u ilmayn doontaa.
Mar ay oohin bilowdo, wax ka celinaya ma jirto.
Sidaa darteed, eedadeed, iyadoo sheegtay in nolosha Mintiwab ay u taagan tahay nolosha dhallinyaro badan, waxay tiri in iyada oo kale ay aniga ii dhaawacdo iyada.
“Sida asxaabteeda oo kale, waxay ahayd inay maalin walba wax barato.
Waxay wayday aabaheed, qoyskoodii way jabeen Laba sano oo waxbarasho ayay ka baxday Da’dan, fikirka ah in ay wax ku barato barnaamijka fiidkii waa mid maskaxda ayku haysa.
Dabcan, waxaa jira dad badan oo aan noolayn iyo carruur aan awoodin inay wax bartaan, sidaas darteed waxaan isku dayayaa inaan u sharaxo inay tahay fursad ay ku noolaato iyo xitaa haddii ay wax barato habeenkii,” ayay tiri Mentiwab habaryarted.
Si kastaba ha ahaatee, dagaalkii waqooyiga dartiis, Mentiwab noloshedi si lama filaan ah ayay isu beddeshay Addis Ababa.
Marka asxaabteeda ay gaadhaan fasalka toddobaad sanadka soo socda, waxay isku dayi doontaa inay fasalka shanaad dhigto habeenkii.
Xaaladdan oo kale, waxaa la fahmi karaa in habaryarteed iyo Mentwaab midna aysan ogeyn sida uu berri noqon doono masiirka Mentiwab.
Waa arin si weyn loo hadal hayo in ay jiraan kumanaan caruur ah oo la il daran kuwii waalidiintooda ku waayay oo la siiyay ururo lagu xanaaneeyo dagaalada ka socda waqooyiga, kuwaas oo jir ahaan u soo maray xadgudub galmo.
Sababtoo ah waxbarashadu waa qalab la isku halayn karo oo lagu dhisayo wadan wanaagsan, dalal badan ayaa la halgamaya sidii ay wax u bari lahaayeen jiilkooda oo ay ugu horreyso in ay helaan waxbarasho lacag la’aan ah.
Dhanka kale, wadamada aanay waxbarashadu fududayn, waxa la arkayaa in si tayo hoose loo bixiyo oo wax lagu qoro ama wax lagu akhriyo, marka ay saraysona la siiyo tayo hoose.
Si kastaba ha ahaatee, si loo horumariyo nidaam waxbarasho oo wanaagsan oo waddan ah, waxay u baahan tahay manhaj aad u wanaagsan, nabad, baaq ku filan iyo u heellanaanta dabagalka.
Afrika oo faqriga iyo jahliga laf dhabarta u ah argagaxisada, waxbarashadu waxa ay u muuqataa in qaarada Afrika ay ku fashilantay sidii ay uga sii dari lahayd sanad walba.
Sannad kasta, waxaa jira warar sheegaya in malaayiin dhallinyaro ah aysan awoodin inay wax bartaan ama lagu khasbo inay ka tagaan dugsiga.
Waxaa la og yahay in ay jiraan dugsiyo badan oo aan wada bilaabin markii la bilaabay sanad dugsiyeedka 2015.
Dagaalo iyo iska hor imaadyo ka dhashay, Iskuulo badan oo burburay, dhibaatooyin amni, barakac ku yimid waalidiintooda iyo caruurtooda oo aan waxba baran iyo abaaro ayaa sanad dugsiyeedkan ka reebaya arday badan.
Sida xogta aan kuhelayno wargeyska Addis Maleda sanadkii hore markii ay kooxda argagixisada TPLF ka baxday deegaanada bari ee Axmaarada, waxaa la burburiyay 1,145 goob waxbarasho oo laga dhacay 8-da aag iyo 87-da degmo ee ay kooxda argagixisada ee TPLF duulaanka kusoo qaaday.
Taasi waxay keentay in ay burburaan dhismayaal waxbarasho, shaybaadho, maktabado, agab waxbarasho iyo agab kale oo tiro badan, kuwaas oo gaadhaya ilaa lix bilyan oo birr.
Taasi waxay keentay in ardaydu ay soo wajahdo xaalad aad u adag si ay waxbarashadooda u xaadiraan, sanad dugsiyeedka 2014-ka ayuu deegaanku ku dhawaaqay in ku dhawaad laba milyan oo arday ay dhibatadaasi soo food saartay oo ay ka baxeen waxbarashada.
Dawladdu waxay marar badan sheegtay inay caqabad ku tahay in si degdeg ah loo dayactiro oo dib loogu soo celiyo sidii ay ahaan jireen, waxaana deegaanada Canfarta, Oromiya iyo Benshangul Gumz arday badan ay waxbarasho la’aan ku dhacday sannad dugsiyeedkii u dambeeyay oo keliya.
13 milyan oo arday ah!
Inkastoo sanad dugsiyeedkan la sheegay inuu yahay mid lagu dhaqan gelin doono manhajka cusub, ayaa haddana waxaa la sheegay inuu yahay sanad dugsiyeedkii ugu adkaa ee aan aragno tan iyo sanadkii 2014-ka oo arday aad u badan aysan iska diiwaan gelin dugsiyada.
Sida ay wasaaradda waxbarashadu ku dhawaaqday maalmo ka hor, sannad dugsiyeedka 2015-ka, dalku wuxuu ku taamayay in la diwaangeliyo 29.3 milyan oo arday, balse 16.3 milyan oo arday oo keliya ayaa la diiwaangeliyey.
Waxa la og yahay in tani ay boqolkiiba 6 keliya ka tahay 55 qodob ee la qorsheeyay in la diwaangeliyo sanadkan.
Boqolkiiba 45 ee soo hadhay ee ardayda xaqa u leh ma dhamaystirin isdiiwaangelintoodii.
Dad badan ayaa sheegay in tani ay tahay tiro aad u badan iyo khasaare aad u weyn oo bani’aadam ah marka loo eego waddan.
Waxa la sheegay in 16.3 milyan oo arday oo kaliya la diiwaan galiyay ilaa Sebtember 5/2014, waxaana la rajaynayay in arday badan la diwaan galiyo ilaa September 20/2015 ka hor inta aanay dugsiyadu bilaabin fasalada.
Si kastaba ha ahaatee,wargeyska news Morning ayaa u yeedhay Madaxa Xidhiidhka Dadweynaha iyo Isgaadhsiinta ee Wasaaradda Waxbarashada, Amelework Hezekel, si uu u ogaado inta arday ee kale ee la diiwaan geliyay 20-ka maalmood gudahood.
Ka dib markii ay hay’adda fulinta codsigaasi heshay, waxa ay sheegeen in ay xogta u gudbinayaan cidda ay khusayso, balse may hirgelin, sidaa awgeedna aanay suurtogal ahayn in jawaabtooda lagu daro.
Deegaannada Canfarta iyo amxaarada oo ay dagaallo ka soo cusboonaadeen, deegaqnka Oromada ee Welga iyo deegaannada kale ee Itoobiya oo dhibaato amni gaar ah ka jirto ayaan la diiwaangelin ardayda.
khasaaraha soo gaaray
Sida ay qabaan khubarada cilmi-nafsigu, dhibaatada bulsho ee ka dhalatay daciifnimada nidaamka waxbarashadu ma fududa in la sharaxo.
Qalalaasaha shakhsi ahaaneed waxa uu noqdaa dhacdo caadi ah oo ka dhex dhacda bulshada aan aqoonta lahayn.
Taasi waxay horseedi doontaa inay meesha ka baxdo qiyamkii wacnaa ee hore u jiray oo ay abuurto bulsho aad u liidata oo aan sharciga iyo kala dambaynta lagu maamulin.
Sababtaas awgeed, carruur badan oo da’doodu ka yar tahay toban jir ayaa lagu arki karaa iyaga oo wareegaya miisaanka ee magaalo kasta.
Talaabadan ayaa loo arkaa mid muujinaysa colaadaha, faqriga iyo qoys la’aanta ka jirta dalka, iyo in dhalinyaradu iskuulada u baxayaan oo la rabo inay noqdaan kuwa berito dhibka xaliya, maantana ay sidan oo kale la kulmaan dhibaatooyin.
waa calaamad muujinaysa heerka hoose ee waxqabadka waxbarashada.
Waxaa jira fikrado adag oo sheegaya in guud ahaan bulshada wax bartay ay fursad u heli doonto in ay ka baxdo faqriga iyo jahliga, taas oo u sahlaysa in ay noqoto bulsho isku kalsoon, aqoon leh, cadaalad iyo xasillooni caafimaad qabta.
Marka la eego dhinaca dhaqaalaha, waxa muuqata in dalalka horumaray nidaam waxbarasho oo wanaagsan oo ay sannad walba ka shaqeeyaan dhallinyaro badan, taas beddelkeedana ay horumar dhaqaale ka degdegayaan marka loo eego waddamada nidaamka waxbarashadu liidato, isla markaana ay hoosayso.
Taasi waxay keentay in dalal badan ay maalgashi ballaaran ku sameeyaan dhinaca waxbarashada.
Marka laga soo tago, waxbarashadu waxay tahay aalad muhiim ah oo lagu saxo fikradaha siyaasadeed ee guracan.
Waxa marag madoon ah in waxbarashadu ay door ka ciyaarto sidii muwaadiniinta loo ogaan lahaa xuquuqdooda iyo waajibaadkooda, si nabad ah xukunka loogu kala wareejiyo, sharcigana loo hogaansamo, cadaaladuna u hirgasho.
Taas oo keliya ma aha, ee waxa aan shaki ku jirin in nidaamka maamul ee ka jiri kara xaalad aanay muwaadiniin badan awoodin in ay wax bartaan uu noqon karo mid gaar ah oo kali talis ah.
Macallinka qaybta sayniska ee Jaamacadda Addis Ababa DR Solomon Bayi (Dr.) mar uu la kulmay wargeyska Addis Maleda; Waxay u malaynayaan in dhibaatada hadda ka jirta nidaamka waxbarashada ay tahay mid ka tarjumaysa dhibaatada Itoobiya.
“Waxbarashadu waa shay muhiim u ah dalka, marka waxaa loo baahan yahay in la fadhiisto oo la wada hadlo oo la xaliyo dhibaatooyinka aasaasiga ah,” ayuu yiri.
Isagoo xusay in malaayiin arday ah aysan awoodin inay waxbartaan, haddana dalka waxaa horay u soo gaaray khasaare kale oo dhanka waxbarashada ah, kaasoo u diidaya jiilka soo socda horumar iyo nabad.
አዲስ ማለዳ sebtembar 28 2015 No 69



