Yaada Marii Biyyaalessaa fi Haala Yeroo Itoophiyaa

0
1208

Itoophiyaatti, keessumattuu bara 2018 asitti naannolee adda addaa keessatti rakkoon nageenyaa mudate yeroo gara yerootti hammaachuudhaan gara waraanaatti erga ce’ee waggaan tokko darbeera. Rakkoowwan nageenyaa naannolee adda addaatti uumaman furmaata dhabuu isaanii hordofee, ministirri muummee duraanii Hayilemaariyam Dassaaleny aangoo gadhiisuun isaanii kan yaadatamuu dha.

Naannolee biyyattii adda addaa keessatti rakkoon nageenyaa uumame fedha isaaniitiin aangoo gadhiisuu ministira muummee duraanii Hayilemaariyam Dassaalenyiif sababa ta’uu isaa hordofee, ji’a Bitootessaa bara 2010tti ministirri muummee ammaa Dr. Abiyyi Ahimad gara aangootti dhufaniiru.

Ministirri muummee haaraan wayita sana gara aangootti dhufan rakkoo nageenyaa Itoophiyaa keessa jiru ni furu jedhamee abdatamee ture. Wayita gara aangootti dhufan irraa eegalee yaadota Itoophiyummaa leellisan tarkaanfachiisuudhaan fudhatama argataniiru.

Haata’u malee, rakkoowwan nageenyaa naannolee Itoophiyaa adda addaa keessatti mul’atan ministirree muummee haaraan aangootti dhufuu isaaniitiin furamuu hindandeenye. Ministirri muummee Abiyyi wayita aangootti dhufanii eegalee rakkoowwan nageenyaa hanga ammaatti furmaata hinargatin keessaa naannoo Biiniishaangul-Gumuztti godinaalee Kaamaashii fi Matakkal, naannoo Oromiyaatti godinaaleen Wallaggaa bahaa fi Wallaggaa lixaa kan eeramanii dha.

Rakkoowwn nageenyaa naannolee Itoophiyaa adda addaa keessatti uumamaniif sababni isaanii ijoon siyaasa sabummaa hundee gadi fageeffate ta’uu isaa namoonni hedduun ni ibsu. Kun utuu kanaan jiruu, rakkoowwan nageenyaa bakkeewwan adda addaatti mul’atanuuf ka’ummsi isaa sirna siyaasaa balfamaa Addi Biliisummaa Uummata Tigiraay (ABUT) Itoophiyaa waggoota 27f bulchee fi amma gara gooltummaatti ramadame uume ta’uu isaa mootummaa irraa kaasee hanga paartilee siyaasaa morkattootaatti kan jiran ni amanu.

Rakkoon nageenyaa asii fi achitti mul’atu utuu furmaata hinargatin gara aangootti dhufuu ministira muummee Dr. Abiyyi Ahimad hordofuudhaan, ABUT suuta suutaan mootummaa federaalaa wajjin waldhabiinsa keessa seenuun isaa kan yaadatamuu dha.

Rakkoo nageenyaa naannolee adda addaa keessatti mul’atuuf furmaata argamsiisuudhaaf mariin biyyaalessaa fi waliigaluun akka barbaachisu kan ibsanu dhaabbileen “Maayind Seet” paartilee siyaasaa wajjin hojjetaa turaniiru.

Waldhabiinsi mootummaan federaalaa fi ABUT yeroo gara yerootti babal’ataa dhufuun Onkoloolessa 24 bara 2013tti Itoophiyaa-kaabaati waraanni ka’e hanga ammaatti ittuma fufee jira. Walitti bu’iinsota naannolee adda addaatti mul’atan furuu fi rakkoowwan siyaasaa mariidhaan hiikuuf karoorri yaadame ji’a Sadaasaa keessa ni eegalama jedhames, waraanichi jalqabamuun isaa mariachi utuu hinjalqabamin akka turu taasisee jira.

Marii fi waliigalteen biyyaalessaa mootummaa iraa hanga paartilee morkattootaatti dhimma amaname ta’aa yoo dhufes, hanga yoonaatti dhugoomuu hindandeenye. Kanaaf immoo haalli yeroo amma keessa jirru akka sababaatti fudhatama.

Dhimmi marii biyyaalessaa karaa Maayind Itoophiyaatiin jalqabame gara mootummaatiin fudhatama argachuu isaa hordofee, mariin biyyaalessaa hunda hirmaachise akka taasifamu wayita mootummaan Dr. Abiyyi Ahimad haaraan hundeeffame barii isaa fi, wayita sirna muudamaa ministira muummee Abiyyi Ahimeditti ibsamuun isaa kan yaadatamuu dha.

Kanuma hordofuudhaan, manni mare ministirootaa walga’ii idilee lammaffaa Muddee 1 bara 2014 taa’een, wixinee labsii Itoophiyaatti koomishiinii marii biyyaalessaa hundeessuuf bahe irratti maryachuun murtee dabarseera.

Wixineen labsii hundeeffama koomishiinichaa kan qophaa’e, mootummaan filannoo marsaa jahaffaatiin fudhatama argatee wayita filatametti dhimmoota biyyaalessaa waadaa seeneef keessaa tokko marii biyyaalessaa geggeessuudhaan, hojiiwwan marabbaan biyyaalessaa fi dhimma biyyaa irratti ejjennoon waliinii akka jiraatuuf dandeessisan hojjechuuf murteessuu isaa hordofeetu jedhameera.

Waajjirri ministira muummee odeeffannoo waa’ee murtichaa irratti baaseen, dhimmoota biyyaalessaa bu’uura jedhaman irratti gartuuwwan siyaasaa kallattii adda addaatiin hiriiranis ta’ee hawaasni bal’aan, tokkummaa biyyaa irratti ejjennoo ijaarawaa akka qabaatan gochuuf; marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta’e raawwachuu fi loogii malee qajeelchuu fi qindeesuu kan danda’u dhaabbata fudhatama qabu hundeessuun barbaachisaa ta’ee waan argameef Koomishiinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa dhaabuun barbaachisaa ta’uu isaa eeree jira.

Manni maree ministirootaa wixinee labsii hundeeffama koomishiinichaa irratti maryachuun manni maree bakka bu’oota uummataa akka raggaasuuf itti dabarsuun isaas ni yaadatama. Manni maree bakka bu’ootaa jahaffaanis murtee mana maree ministirootaa bu’ureeffachuudhaan, walga’ii idilee sadaffaa bara hojii tokkoffaa Muddee 7 bara 2014 taa’een, wixinee labsii hundeeffama koomishiinichaa irratti maryachuudhaan, bal’inaan akka ilaalamuuf koree dhaabbii dhimmichi ilaalutti qajeelcheera.

Yaadni marii biyyaalessaa Maayind Itoophiyaan jalqabe ji’a Sadaasaa darbe keessa ni eegalama jedhamee yoo tures, hanga yoonaatti hinjalqabamne. Maayind Itoophiyaan waltajjii haal-duree marichaa geggeessuun isaa kan yaadatamu yoo ta’u, mariin duraa kun waliigalaan haala marii biyyaalessaa irratti kan xiyyeeffate ture.

Waltajjiin marii biyyaalessaa wayita jalqabamu ministeerri nageenyaa, paartileen siyaasaa, dargaggoonni, dubartoonni, dhaabbileen hawaasa siivilii, dursitoonni amantaa, hayyoonni fi dhaabbileen sab-quunnamtii kan hirmaatan ta’uun ibsamuun isaa ni yaadatama.

Yeroo ammaatti waltajjiin marii mootummaa fi Maayind Itoophiyaadhaan wixinaa’e rakkoo Itoophiyaa keessa jiruuf qaama furmaataa akka ta’u namoonni hedduun ni ibsu. Karaa biraatiin immoo, haalli yeroo amma jiru waltajjii marii biyyaalessaa geggeessuudhaaf kan dandeessisu miti kan jedhan ni jiru.

Waltajjii marii biyyaalessaa geggeessuudhaaf waraanni wayita ammaa jiru furmaata argachuu akka qabu yuunivarsiitii Baahir Daaritti hayyuun saayinsii siyaasaa fi hariiroo adunyaa maqaan isaanii akka ibsamu hinbarbaanne turtii Addis Maaledaa waliin taasisan irratti eeraniiru.

Barsiisaan saayinsii siyaasaa kun akka jedhanitti, rakkoon Itoophiyaa keessa jiru kan furamu marii biyyaalessaa fi waliigalteedhaan akka ta’e ni amanu; hata’u malee waliigalteen biyyaalessaa kun haala bu’aa fiduu danda’uun yoo sirriitti yoo hinadeemsifamne bu’aa barbaadamu fiduu dhiisuu danda’a yaaddoo jedhu qabu.

“yaaliin mootummaan paartilee siyaasaa hirmaachisuudhaaf taasise jalqabbii gaarii dha” kan jedhan hayyuun saayinsii siyaasaa kun, yaaliiwwan rakkoo jiru hiikuuf mootummaan taasisu irratii rakkoowwan kanaan dura turanii fi adeemsichatti gufuu ta’anuu fi gara duubaatti harkisan isa mudachuu akka danda’an ibsaniiru.

Kanaaf, mootummaan waltajjii marii biyyaalessaa gara fuula duraatti adeemsisu irratti rakkoowwan gufuu ta’uu danda’an ammumaan addaan baasee furuun daandii haxaawuu akka qabu hubachiisan. Rakkoon Itoophiyaa keessa jiru yeroo gabaabaa keessatti kan furamu yoo hintaanes, haalawwan maricha geggeessuuf dandeessisan uumuudhaan maricha waggaa kana keessa jalqabuu akka barbaachisu ibsaniiru.

Rakkoowwan Itoophiyaa keessa jiran mariidhaan alatti ni furamu jedhee hinyaadu kan jedhan barsiisaan saayinsii siyaasaa kun, rakkoowwan siyaasaa hanga heera mootummaatti jiran mariidhaan fooyya’uu akka qaban eeraniiru. Dhaabbata adeemsa marii biyyaalessaa kana raawwachiisuu danda’u hundeessuun hojiin gama mootummaatiin eegalame murteessaa ta’uus mul’isaniiru.

Maricha irratti yaadonni adda addaa calaqqisuu qabu kan jedhan barsiisaan saayinsii siyaasaa kun, marichi dhimmoota biyyaa irratti haala waliigaltee uumuu danda’uun bocamee qajeelfamuu akka qabu hubachiisaniiru.

Itoophiyaa keessatti rakkoo hammaataa ta’aa kan dhufe siyaasi wal ajjeechaa fi haaloo bahuu jibbiinsa irratti hundaa’e araara biyyaalessaatiin hanga hinhiikamnetti gara fuula-duraatti tarkaanfachuun akka hindanda’amne dubbataniiru. Kanaafis rakkoowwan nageenyaa hanga ammaatti uumaman, haala jibbiinsaa fi haaloo hambisuun araara biyyaalessaatiin xumuramuu qabu jedhaniiru.

Itoophiyaa kaabaatti hawaasa waraanaan hubame deebisanii bayyanachiisuun waliigaltee biyyaalessaa uumuu fi walitti bu’iinsa hambisuuf dhimma murteessaa ta’uun isaa kan eerame yoo ta’u, hawaasa waraanichaan hubame haala sirrii ta’een bayyanachiisuun yoo hindanda’amne, rakkoo waliigaltee biyyaalessaa kana duubatti harkisu ta’uu akka danda’u eerame.

Mariin biyyaalessaa, biyya tokko keessatti wayita rakkoon mudatu furmaata waliigaltee waliinii irratti hundaa’e barbaaduu fi rakkinicha furuuf kan fayyadu waltajjii waliinii ta’uu isaa namoonni hedduun ni ibsu. Mariin biyyaalessaa walitti bu’iinsa fulla’insaan furuuf, jijjiirama siyaasaa fi sirna siyaasaa hunda hirmaachise diriirsuuf daandii filatamaa ta’uun isaa ni dubbatama.

Mariin biyyaalessaa fi waliigalteen rakkoowwan siyaasa Itoophiyaa, dhimmoota dinagdee, hawaasummaa fi gama seenaatiin mul’atan furuu fi, rakkoowwan kana gara duubaatti dhiisuudhaan boqonnaa haaraa jalqabuuf furmaata karra banu ta’uun isaa ni himama.


አዲስ ማለዳ 9 Muddee 2014 No 26

መልስ አስቀምጡ

Please enter your comment!
Please enter your name here