Sicir bararka, shaqo la’aanta, iyo dhaca, ka sakow maciishadaha oo kor u kacday, dadka oo meesha ka baxayna waa arrin dad badan ka walaacsan.
Daraasaduhu waxay muujinayaan in boqollaal kun oo qof ay sannad walba ku dhintaan adduunka.
Caddaymaha ayaa sheegaya in ka badan 100,000 oo qof lagu waayay adduunka sannadkii hore oo keliya.
Waxa marag madoon ah in dadkaasi ay u badan yihiin rag.
Sida lagu sheegay tirokoobku, qiyaastii 20,000 oo ka mid ah dadkii la waayey sannadkii hore waxay ahaayeen dumar, in ka badan 60,000na waxay ahaayeen rag.
Sida laga soo xigtay daraasado, qiyaastii rubuc ka mid ah dadka naftooda waayaa waa la la’yahay.
Sida laga soo xigtay Guddiga Caalamiga ah ee Laanqeyrta Cas (ICRC), in ka badan 44,000 oo qof ayaa ku dhintay Afrika sanad ka hor. In ka badan 45 boqolkiiba dadka la dilay waxay ahaayeen carruur iyo haween, sida lagu sheegay warbixinta.
Nigeria waxay ka badan yihiin kala badh tirada guud ee dadka Afrika lagu waayey sanadkan gudihiisa.
Ku dhawaad 24,000 oo qof ayaa lagu soo waramayaa in lagu la’yahay dalka Nigeria. Wadamada kale ee Afrikaanka ah ee lagu la’yahay tirada ugu badan waxaa ka mid ah Ethiopia, South Sudan, Somalia, Libya, Democratic Republic of Congo iyo Cameroon.
Sannadkii hore oo keliya, in ka badan 3,300 oo qof ayaa lagu waayay dalka Itoobiya, iyadoo ay sheegtay Hay’adda Laanqayrta Cas ee Itoobiya.
Kuwaas, 64 boqolkiiba waa haween iyo carruur Waxaa jira dhowr sababood oo muwaadiniintan lagu la’yahay dalka Itoobiya lagu la’yahay, waxaana ugu waaweyn arrimaha amniga, colaadaha, tahriibka iyo arrimo kale oo la xiriira.
Sida ay hay’addu sheegtay, rabshado kale oo ay ka mid yihiin colaado iyo dagaallo sannadihii u dambeeyay ay sababeen kororka tirada dadka lagu la’yahay Itoobiya iyo Afrika.
Intaa waxaa dheer, dadaallada lagu raadinayo dhibbanayaasha iyo dib ula midaynta qoysaskooda waxaa caqabad ku noqday xannibaadaha uu soo rogay cudurka faafa ee covid19, laakiin kuwa maqan lama iloobin.
Dalka Itoobiya shan ama lix sano ka hor waxa la sheegay in dad badan lagu la’yahay gobolada, degmooyinka iyo deegaanka, laakiin hadda xataa caasimadeena Addis Ababa waxaa soo badanaya dadka hoy la’aanta ah.
Waxaa si weyn loo hadal hayaa in arrintani ay saameyneyso muwaadiniin badan, gaar ahaan waalidiinta.
Magaalada Addis Ababa, dadka deegaanka ayaa sheegaya in ay sii kordhayso tirada dadka ka baxsanaya qoysaskooda iyo meelaha ay ku nool yihiin.
Sidoo kale waa wax caadi ah in lagu arko dadkan ‘maqan’ oo raadinaya qoysaskooda raadiyaha, telefishinka, wargeysyada, waraaqaha waddooyinka iyo siyaabo kale.
Maqnaanshaha waa mid ka mid ah arrimaha ugu dhibka badan, balse inta badan la dayacay, ee caasimadda ka jiray hal iyo labadii sano ee la soo dhaafay.
Sida la wada ogsoon yahay waagii hore waxaa la dili jiray dad aan sharciga u hoggaansamin.
Si kastaba ha ahaatee, Golaha Xuquuqul Insaanka Itoobiya, iyo Hay’adaha kale ee u dooda xuquuqul insaanka ayaa marar badan ku baaqay in la joojiyo xad-gudubyadaas, dowladduna ay ilaaliso sharciga iyo xuquuqul insaanka, lana horkeeno dembiilayaasha cadaalada.
Sharew Alemayehu, oo ku takhasusay cilmi nafsiga, ayaa ka mid ahaa ra’yiga. Sharew waxa uu sheegay in xaalada Addis Ababa ay uga sii dartay kadib markii ay dadka la la’ayahay xiliyada qaar oo qoysas badan ay saameysay.
Dhallinyarada iyo dadka waayeelka ah ayaa iyaguna halis ugu jira inay dabar go’aan, ayuu yidhi.
Culimada cilmu-nafsiga ayaa sheegay in ay jiraan sababo badan oo arrintan keeni kara, waxayna sheegeen in isbeddellada jireed, nafsiyeed iyo maskaxeed ee dhalinyaradaas awgeed aysan jirin cid caawisa, oo ay u badan tahay in ay qoysaskooda isku khilaafaan.
Isla markaana marka xubnaha qoyska, carruurta, haweenka iyo dhallinyaradu ay dareemaan niyad-jabka, waxay u badan tahay inay ka fogaadaan qoyskooda oo ay ka tagaan guriga, halkii ay ka tashan lahaayeen oo ay xal u heli lahaayeen, go’aanno iyo go’aanno aan loo baahnayn.
Khabiirka cilminafsigu waxa uu soo jeedinayaa laba xal oo lagu waayi karo carruurta, haweenka, iyo dhallinyarada maqan.
Midda koowaad waa in haddii waalidka iyo qoyska, dhallaanka, gabdhaha iyo dhallinyaradu ay ka warqabaan isbeddellada niyadda ee kala duwan, laga yaabo inay yareeyaan khatarta dhicinta.
Arrinta labaad ee ay khubaradu soo bandhigeen ayaa ahayd arrinta khubarada iyo goobaha la seexdo.
Waxa uu xusay in ay wanaagsanaan lahayd in dowladdu ay bixiso daryeel ku filan oo dhanka dhimirka ah, sidoo kalena la dejiyo dadkii eheladooda ku waayay geeridooda.
Waxay aaminsan yihiin in haddii fursada noocaas ah lagu faafiyo Itoobiya ay suuragal tahay in la badbaadiyo kuwa lumay, lana abuuro muwaadiniin dalka anfaca.
Wuxuu sheegay in hay’adaha la dhisayo si loo badbaadiyo nolosha dadka Itoobiya ay u adeegaan dhalinyarada iyo dadka waaweyn.
Intaa waxaa dheer, da’dee ayay badi dadka maqan ku nool yihiin? Halkee iyo sababtee?
Waxa uu xukuumadda u soo jeediyay inay baadhis dhab ah ku samayso, bulshadana ku wargeliso natiijada ka soo baxday.
Marka ay dadku guryahooda ku laaban waayaan, qareen Tigabu Desalegn ayaa sheegay in ahmiyadda koowaad ee qoysaskooda ay tahay inay la socodsiiyaan laamaha ammaanka iyo garsoorka.
Garyaqaanku waxa uu sheegay in muwaadiniinta looga baahan yahay inay ka soo baxaan waajibaadka ka saaran kobcinta aqoontooda, xogtooda iyo wacyigooda.
Waxa uu intaa ku daray in marka laga soo tago haweenka iyo carruurta lagu la’yahay magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya in ay sii kordhayaan dadka ay ciidamadu u qabqabanayaan dadka marka ay guryahooda ka soo baxayaan oo aan la garanayn meel ay jaan iyo cidhib dhigeen.
Arrinkan, maadaama dastuurku siinayo muwaadiniinta badbaado jidheed iyo xorriyad, waxa waajib ku ah garsoorka inay dadka u sheegaan halka ay ku sugan yihiin si waafaqsan sharciga.
Iyadoo ay dhici karto in dadku aanay odhan karin sababta la ii xidhay iyo sababta la ii xidhay markii ay askarta sharcigu ka tageen guryahooda ama shaqada, haddana waxay leeyihiin muwaadiniintu waa inay ixtiraamaan oo ay dalbadaan xuquuqdooda maadaama uu dastuurka jabinayo.
Tigabu oo u xilsaaran ilaalinta xuquuqda muwaadinka ayaa carabka ku adkeeyay in dadka la xiro iyadoo aan loo sheegin dambiyada lagu tuhmayo markii hore ay tahay mid baahsan, islamarkaana aysan habooneyn in muwaadiniinta lagu hayo cadaalad darro.
Garyaqaanku waxa uu intaa ku daray in muwaaddiniinta xabsiga lagu hayo muddo laba bilood ah iyo ka badan, iyada oo aan sharciga la horgeyn ka dib marka ay xidhaan ciidamada.
Xuquuqda iyo xoriyada muwaadinku waa arrin khusaysa bini’aadantinimada iyo sharcigaba, waxaanay ugu baaqeen hay’adaha amniga iyo cadaalada inay gutaan waajibaadkooda shaqo ee ka hor imanaya Dastuurka.
Wuxuu sheegay in muwaadiniinta looga baahan yahay inay muujiyaan aqoonsiga dadka ay gacanta ku hayaan marka ay gacanta ku dhigaan ciidamada ammaanka ama shaqsiyaad kale.
አዲስ ማለዳ Febraayo 19 2014 No 36



