Sharcigu waxa uu dhigayaa in marka laga soo tago dhawrista xuquuqul insaanka, maxaabiista iyo maxaabiista kale ee ku jira saldhigyada iyo xabsiyada looga baahan yahay inay soo saaraan muwaadiniin aqoon leh.
Intaa waxaa dheer, marka maxaabiistu ay ku biiraan bulshada marka uu dhamaado xukunkooda, waxaa muhiim ah in laga dhigo muwaadiniin masuul ah oo sharciga ilaaliya.
Si kastaba ha ahaatee, haddii dadka la hayo in ka badan 48 saacadood oo looga shakisan yahay dembi, marar badan ayaa la xidhay oo ay xidheen ciidamada ammaanku, inta badan waxay ahaayeen kuwo caafimaad xumo, daryeel caafimaad oo aan ku filnayn, iyo xadgudubyo kale oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha.
Hay’adda Xuquuqda Aadamaha ee Itoobiya (EHRC) iyo Golaha Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa marar badan ugu baaqay hay’adaha dowladda inay wax ka qabtaan dhibaatada.
Tegabu Desalegn oo ah qareen ayaa subaxnimadii hore ee maanta sheegay in sharcigu dhigayo in dhammaan maxaabiista loola dhaqmo sinnaan, iyadoo aan loo eegayn lab iyo dheddig, luqad, diin, siyaasad, qowmiyad, xaalad bulsho iyo dhalasho toona.
Qareenku waxa uu ku dooday in xuquuqahaas aan si buuxda loo isticmaali karin, isla markaana ciddii xaq-darrada lagu xidhay ee lagu tuhunsan yahay inay dambiyo galeen in sharciga la horkeeno muddada sharcigu u ogol yahay.
Waxa ay sidoo kale sheegeen in loo baahan yahay in xariga loo fuliyo si ka baxsan karaamada, maadiga iyo akhlaaqda aadanaha, si buuxdana loo waafajinayo Dastuurka iyo shuruucda kale ee la xiriirta.
Heshiisyo iyo shuruuc badan oo caalami ah, iyo sidoo kale axdiyada difaacayaasha xuquuqul insaanka ka ilaalinaya xad-gudubyada xuquuqul insaanka xaalad kasta, ayay Itoobiya dejisay oo fulisay.
Si gaar ah, Xeerarka Xabsiyada Federaalka ee tirsigiisu yahay 1174/12 waxa uu dhigayaa Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Itoobiya si waafaqsan Dastuurka, axdiyada caalamiga ah, iyo halbeegyada xabsiyada ee caalamku oggol yahay, balse dhaqangelintiisa ayaa la is weydiinayaa.
Tusaale ahaan, Komishanka Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) waxay kormeer ku sameeyeen 21 saldhig boolis oo laga soo doortay gobolka Oromiya intii u dhaxaysay November 11, 2013 iyo January 4, 2013.
Guddiga ayaa warbixin uu soo saaray ku sheegay in xaaladda xuquuqul insaanka ee maxaabiista ku xiran saldhigyada ay booqdeen ay tahay mid halis ah, loona baahan yahay in si deg deg ah wax looga qabto.
Waxaa saldhigyadaas ka soo baxayay warar dhiillo leh oo sheegaya in dad badan lagu xidhay amar la’aan, “sida hadda lagu sheegay” iyo in qaar badan oo ka mid ah xabsiyada loo taxaabay baaritaan la’aan iyo maxkamad la’aan.
Intaa waxa dheer, saldhigyo badan oo boolis ah, eedaysane lagu sii daayay wax dambi ah ama lagu sii daayay war-bixin la’aanta xeer ilaalintu waxay ahaayeen kuwa ugu badan ee ka qaybqaata ama si sharci darro ah loo xiray iyadoo loo eegayo “in la doonayay dambi kale.”
Saraakiil kala duwan oo ka tirsan Saldhigyada Booliska ayaa sheegay in Maxaabiistan ay ku xiran yihiin golayaasha ammaanka ee heer degmo iyo heer gobal kuwaasoo loo heysto arrimo la xiriira arrimo siyaasadeed oo la xiriira “Maamulka” oo ah go’aanno siyaasadeed oo aan ahayn in dad badan lagu maxkamadeeyo.
Sida warku sheegayo qaar ka mid ah maxaabiista ku xidhan saldhigyada ay komishanku gacanta ku hayaan ayaa loo geystay garaacis iyo dhaawacyo kale oo ku meel gaadh ah iyo kuwo joogto ah, iyadoo sidoo kalena loo geystay sababo kala duwan.
Sidoo kale, komishanka xuquuqul insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa kormeeray in dadka laga shakisan yahay lagu xidhxidhay inta badan saldhigyada booliiska iyagoo ku jira qolal aan nadiif ahayn iyo qolal buux dhaafiyay, kuwaas oo aan haysan cunto, biyo, fayadhowr iyo adeegyo caafimaad toona.
Xeer Ilaaliyaha Guud ee Oromia ayaa sheegay in uu sameeyay koox baadhis ah oo ay la socdaan komishanka booliska Oromia si ay u baadho xad-gudubyada xuquuqul insaanka.
Waxa uu ku baaqay in si deg deg ah loo joojiyo rabshadaha, isla markaana saraakiisha booliska lagula xisaabtamo xadgudubyada ka dhanka ah xuquuqda aadanaha.
Sidoo kale, guddiga ayaa xusay in wax-soo-saar laga sameeyay hab-dhaqanka maxaabiista ku xiran deegaannada Soomaalida; Waxa uu sheegay in weli ay jiraan arrimo iyo meelo u baahan in la hagaajiyo.
13.03.2013 komishanku waxay booqdeen saldhigyada booliska iyo xabsiyada ku yaala qaybaha kala duwan ee deegaanka iyadoo ay kormeer degdeg ah ku tageen saldhiga magaalada jigjiga, si ay ugu kuur galaan xaalada xuquuqul insaanka ee maxaabiista.
Waxa uu la hadlay maxaabiista, saraakiisha xabsiga, iyo saraakiisha xabsiga, iyo sidoo kale saraakiisha kale ee sharciga gobolka iyo kuwa maamulka.
Booqashadan ayaa waxaa ka hadlay taliska ciidanka booliska ee maamulka magaalada jigjiga oo loo yaqaano xabsiga Havana iyo xarunta golaha deegaanka ee u dhaw deegaanka 04-aad oo ay sheegeen inay aad uga walaacsan yihiin qaabka loola dhaqmo dadkan oo ay uga digeen inay horumariyaan.
Hay’adda Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) iyo Golaha Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa marar badan sheegay inay ka walaacsan yihiin xad-gudubyada ka dhanka ah xuquuqul insaanka, balse walaaca laga qabo xadgudubyada ka dhanka ah xuquuqul insaanka ayaa sii socda.
Gudoomiye ku xigeenka golaha xuquuqul insaanka ee Itoobiya Zeide Gebretsadik ayaa wargeyska addis maleda u sheegay in shirku aanu awoodin in la raro dhamaan xabsiyada dalka Itoobiya sababo la xidhiidha shaqaale yari.
Sidan oo kale, waxa uu shirku xusay in maxaabiista aan la horgeyn eedeymaha dambiyada lagu soo oogay, isla markaana aan la horgeyn maxkamad, haddana ay u kuurgalayaan xaaladda maxaabiista aan weli la horgeyn. lagu xukumay.
Waxa kale oo uu intaa ku daray in mudadii sanadka ahayd ee uu saldhiga ku sugnaa uu xusay in tacadiyo ka dhan ah xuquuqul insaanka lagula kacayo suxufiyiinta, ururada siyaasada iyo shaqsiyaad kale, isla markaana uu ka soo baxay mas’uuliyadii ka saarnayd inuu ku wargeliyo saldhigyada booliska iyo hay’adaha kale ee dawlada ee ay khusayso.
Sidaas darteed, madaxweyne ku-xigeenku wuxuu sheegay in baaritaan kedis ah oo ay sameeyeen uu la kulmay dad si xaqdarro ah u xirnaa, isla markaana markii uu shirku socday wax laga weydiiyey xarigooda ay ciidamada boolisku xireen saldhigyada, maxaabiisna la sii daayey, iyadoo aan jawaab lagu qanci karin bixiyey.
Waxa uu sheegay in marar badan goluhu uu ku booriyay in la saxo dhaqamada nuucaan oo kale ah oo uu sheegay in ay diirada saari doonaan marka laga soo tago xaaladaha degdega ah ee ay wadaan.
Madaxweyne ku xigeenka ayaa intaa ku daray in sidoo kale shirka lagu arkay tacadiyo ka dhan ah xuquuqul insaanka xiliyadii uu booqday xabsiyada.
Dhanka kale, shirku wuxuu xusay inay jiraan dhibaatooyin la xiriira tayada cuntada iyo saadka, iyo helitaan la’aanta adeegyada caafimaad ee ka jira xabsiyada, waxaana lagu wargeliyay xabsiyada iyo hay’adaha kale ee dowladda ee ku shaqada leh inay buuxiyaan waxyaabaha ka dhiman.”
Sidoo kale waxa uu sheegay in ay la kaashan doonaan bulshada, dowladda iyo cid kasta oo ay khuseyso sidii looga hortagi lahaa falalka ka baxsan bini’aadantinimada ee lagula kacayo maxaabiista.
Garyaqaan Tigabu Desalegn, ayaa dhankiisa sheegay in sida uu dhigayo qodobka 18-aad ee dastuurka, cid kasta oo lagu tuhmo fal-dambiyeed ay soo qaban karaan hay’adaha ammaanka.
Dastuurku waxa uu dhigayaa xuquuqda aadanaha ee tuhmanayaasha, iyo sidoo kale xorriyadda jireed iyo amni.
Waxa uu sheegay Taliyaha in Booliska looga baahan yahay in muddo 48-saac gudahood ah ay ku fuliyaan amarkaasi, kadibna ay ku sii daayaan damiin.
Si kastaba ha ahaatee, waxa uu qiray inay jiraan Kiisas la xiriira Booliska oo jebiyey amarkaasi, isla markaana uusan sii deyn doonin Maxaabiista.
Waxa kale oo uu sheegay in muddo 14 cisho ah ay u fasaxday Booliska in ay Maxkamaddu baadhis dheeraad ah ku samayso, muddadaas oo uu sheegay in laga codsan doono in uu Maxkamadda hor keeno wixii uu ku ogaaday inta uu ku gudo jiro baadhitaanno dheeraad ah, isla markaana uu ku soo gudbiyo hawlihiisa shaqo ee aan u dhammaan.
Dhinaca kale, sharcigu waxa uu dhigayaa in si sax ah loo taageero, loona daryeelo arrimaha bulshada, cuntada, dharka, adeegyada caafimaadka, cilmi-nafsiga, la-talinta iyo adeegyada kale, inta la awoodo, iyo inta dhaqaalaha Itoobiya ogol yahay.
Maxaabiista ayaa mas’uuliyad weyn ka saaran tahay in maxaabiista aan loo geysan hanjabaad, aflagaado iyo caga-jugleyn, lana ilaaliyo xuquuqdooda iyo karaamadooda, ayuu yiri.
Waxa kale oo uu sheegay in marka laga soo tago dhammaystirka xukunka ay tahay in la ixtiraamo maamulka xabsiga oo uu sheegay in ay yareeyaan imtixaamkooda iyo in ay bulshada dib ugu soo laabtaan si waafaqsan nidaamka maamulka xabsiga.
Hase yeeshee, waxa uu xusay in marka laga yimaaddo xuquqda maxaabiista aan kor ku soo xusnay, la’aanta ciidan iyo gaadiid la’aan, iyo arrimo kale oo la xidhiidha, ay sababtay in maxaabiistu aanay helin daryeel caafimaad oo ka baxsan rugta caafimaadka ee xabsiga, isla markaana ay xaq u leeyihiin inay helaan.
Waxa uu sheegay in dhaqamada noocaan ah ay yihiin kuwo aan sharciga waafaqsaneyn, wuxuuna ugu baaqay in xabsiyada ay xil iska saaraan ilaalinta karaamadooda nafsiyeed iyo mid bini’aadantinimo iyo sidii loo dhisi lahaa awooda maxaabiista.


