ችላ የተባለው ረቂቅ የምርጫ ጊዜ ሰሌዳ – ሕገ መንግሥታዊነት

Views: 183

ረቂቅ የምርጫ ጊዜ ሰሌዳ ይፋ መደረጉን ተከትሎ፤ የተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲዎች ምርጫው መካሄድ የለበትም ሲሉ ከወቅቱ እንዲሁም ከወቅታዊ አገራዊ አለመረጋጋት ጋር አያይዘው ተሟግተዋል። ነገር ግን ከዛ ባለፈ የጊዜ ሰሌዳው ሕገ መንግሥቱን የጣሰ መሆኑን አንድነት አድነዉ እና እንዳልካቸዉ አበራ ትኩረት ያልተሰጠውና ቸል የተባለ ጉዳይ ነው ይላሉ። ይልቁንም በሥራ ላይ የሚገኘው የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመንን በሚመለከት፣ መች መበተንና መች ምርጫ መካሄድ እንዳለበት በሕገ መንግሥቱ የተቀመጡ ነጥቦችን በማንሳት አሁን እየተሄደበት ካለው መንገድ የተለየ መሆኑን ጠቅሰዋል። በዛም መሠረት ምርጫው በሕገ መንግሥቱ መሰረት መካሄድ አለበት ከተባለ ቢዘገይ እንኳ ከግንቦት 30 ማለፍ የለበትም ብለዋል። ካልሆነም ሊኖሩ የሚችሉትን አማራጮች ዘርዝረዋል።

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ረቂቅ የጊዜ ሰሌዳ መግለጹን ተከትሎ በተደረገው ውይይት ከምርጫዉ ሰሌዳ ሕገ-መንግሥታዊነት ይልቅ ‹‹ምርጫውን ለማከናወን ክረምት ምቹ ነው አይደለም›› የሚል ጭብጥ ተይዞ አስተያየቶች እየተሰነዘሩ ይገኛል። የቦርዱ ሊቀ መንበር ብርቱካን ሚደቅሳ ነሐሴ 10 ቀን 2012 የድምጽ መስጫ ቀን እንዲሆን ረቂቅ የጊዜ ሰሌዳውን ባቀረቡበት ወቅት፣ የሕገ መንግሥቱን አንቀጽ 58ን ጠቅሰዉ እንደገለጹት፤ የምርጫ ጊዜ ሰሌዳዉ ከሕገ መንግሥቱ ድንጋጌ ጋር የተጣጣመና በአዲሱ የምርጫ አዋጅ ቁጥር 1162/12 ከድምጽ መስጫ ቀን በፊት ሊከናወኑ ሰለሚገባቸው ቅድመ ዝግጅቶች በተመለከተ የወጡ ድንጋጌዎችን ባከበረ መልኩ የተዘጋጀ ነዉ ብለዋል።

ስለምርጫው ሰሌዳም ሆነ የድምጽ መስጫ ዕለት ለመወሰን መጀመሪያ በሕገመንግሥቱ ድንጋጌዎች ዙሪያ መነጋገሩ አግባብነት ያለው ጉዳይ ሆኖ ሳለ፤ የፖለቲካ ፓርቲዎች ነገሬ ያሉት አይመስልም። የሚሰጡት አስተያየትም የሕግ ሁኔታ ይልቅ ምርጫው በክረምት መካሄድ አለበት ወይም የለበትም የሚለው ጉዳይ አተኩረዋል።

በሕገ መንግሥቱ መሰረት ምርጫ መቼ መካሄድ አለበት?
በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 54 ንዑስ አንቀጽ 1 እና በአዲሱ የኢትዮጵያ ምርጫ አዋጅ ቁጥር 1162/2012 አንቀጽ 7 ላይ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት ምርጫ በየአምስት ዓመቱ እንደሚካሄድ በግልጽ ተደንግጓል።በዚህ ጉዳይ ላይ ብዙም ብዥታ የሌለ ቢሆንም የምርጫቀን በሕገ-መንግሥቱ መሰረት እንዴትና ለመቼ መቆረጥ አለበት የሚለው አንገብጋቢ ጥያቄ ኢትዮጵያ አሁን ካለችበት ነባራዊ ሁኔታ አንፃርመልስ ሊያገኝ ይገባል።

ሕገ መንግስቱ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን የሥራ ዘመን በሚደነግገዉ አንቀጽ 58/3/ መሰረት የምክር ቤት አባላት የሚመረጡት ለአምስት ዓመታት መሆኑን አስቀምጦ “የሥራ ዘመኑ ከማብቃቱ ከአንድ ወር በፊት አዲስ ምርጫ ተካሂዶ [የሥራ ዘመኑ] ይጠናቀቃል” በማለት ምርጫ መቼ መካሄድ እንዳለበት በግልጽ ያስቀምጣል። እዚህ ጋር የሥራ ዘመኑ መቼ ነው የሚያበቃው የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም።

ሕገ መንግሥቱ በዚህ ጉዳይ ላይ የሚከተለዉን ግልጽ ድንጋጌ በተመሳሳይ አንቀጽ ማለትም አንቀጽ 58 /2/ ላይ፤ “የምክር ቤቱ የሥራ ጊዜ ከመስከረም ወር የመጨረሻ ሳምንት ሰኞ እስከ ሰኔ ሠላሳ ነዉ” በማለት አስቀምጧል። በመሆኑም በኢትዮጵያ ምርጫ መካሄድ ያለበት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አምስተኛ ዓመት የሥራ ዘመን ከመጠናቀቁ ማለትም ከሰኔ ወር2012አንድ ወር ቀደም ብሎ ነው። እዚህ ጋር ከዚህ ቀደም የተካሄዱ ተከታታይ ምርጫዎች በግንቦት ወር እንደሆኑ ልብ ይሏል።

በዚህም መሰረት በሥራ ላይ የሚገኘዉ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመኑ ሰኔ 30 ቀን 2012 ተጠናቆ አዲስ ለሚቋቋመው የምክር ቤት አባላት በተጠቀሰዉ ጊዜ ተመርጠዉ የሥራ ዘመናቸዉን በ2013 መስከረም ወር የመጨረሻ ሳምንት ሰኞ እለት ይጀምራሉ ማለት ነው። በመሆኑም የ2012 አገራዊ ምርጫ በሕገ መንግሥቱ መሰረት መካሄድ አለበት ከተባለ እጅግ በጣም ቢዘገይ እንኳን ከግንቦት 30/ 2012 በፍፁም ማለፍ የለበትም። በመሆኑም ከዚህ ቀን በኋላ የሚካሄድ የትኛውም አይነት ምርጫ ሕገ መንግሥታዊ አይደለም ማለት ነው።

ከዚህ ጋር ተያይዞ የድምጽ መስጫዉ ቀን ነሐሴ 10 ቀን 2012 እንዲሆን የተወሰነበትን ምክንያት የቦርዱ ሊቀ መንበር ሲያስረዱ፡- በአዲሱ የምርጫ አዋጅ ቁጥር 1162/12 መሰረት ከድምጽ መስጫ ጊዜ በፊት መከናወን አለባቸው ተብለው የተቀመጡ ተግባራትን ለማከናወን ታስቦ መቅረቡን ተናግረዋል። ይሁንና የሕገ-መንግሥቱን አንቀጽ 58/3/ መሰረት በማድረግ ለሚነሳው ሐሳብ፤ “በሰኔ ፓርላማው ስብሰባ ያጠናቅቃል እንጂ የሥልጣን ጊዜው አያበቃም” ሲሉ የቦርድ ሊቀ-መንበሯ ሐሳባቸውን አስረድተዋል።

ነገር ግን ይህ አተረጓጎም ከሕገ-መንግሥቱ ሐሳብ እና ግልጽ ድንጋጌ ያፈነገጠ ነው። ምክንያቱም ሕገ-መንግሥቱ ሰኔ 30/ 2012 የፓርላመው የአምስት ዓመት የሥራ ዘመን እንደሚያበቃ በመግለጽ ከአንድ ወር ቀደም ብሎ ምርጫ እንዲካሄድ ያስገድዳል እንጂ የሥራ ዘመኑ ሰኔ 30./2012 የሚያበቃውን ፓርላማ እስከ መስከረም 2013 ድረስ የሚያራዝም ምንም አይነት ድንጋጌ አላስቀመጠም። በዚህ መሰረትም ከሕገ-መንግሥቱ አውድ ያፈነገጠ ነው።

እዚህ ላይ የምርጫ ቦርድን ጨምሮ ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች መረዳት ያለባቸው ነገር በሕገ-መንግሥቱ መሰረት ምርጫውን ከሰኔ 30/2012 በፊት ማካሄድ ካልተቻለ ግልጽ የሆነ የሕገ-መንግሥት ጥሰት ስለሚያስከትል ምርጫው ነሐሴ፣ ጥቅምት ወይም ኅዳር ቢካሄድ ምንም አይነት የሕግ ውጤት ልዩነት አይኖረውም። ስለሆነም በሕገ-መንግሥቱ መሰረት ምርጫ የማድረግ ሐሳብ ካለ፣ በተቻለ መጠን ከሰኔ 30/ 2012 በፊት ማካሄድ ነው።

ይህንን ማድረግ ካልተቻለ ሕገ-መንግሥቱን ወደ ጎን በማድረግ በቦርዱ ፣ በፖለቲካ ፓርቲዎች እና ሌሎች የሚመለከታቸው አካላትን በማሳተፍ እንዲሁም አስፈላጊ ቅድመ-ሁኔታዎችን በማሟላት ምርጫውን ከሕገ-መንግሥቱ ውጪ ወደ መስከረም፣ ጥቅምት ወይም ኅዳር መግፋት ተጨማሪ የአማራጭ ሐሳብ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ይህ አካሄድ ሕገ-መንግሥታዊ ጥያቄ እንደሚያስነሳ መረዳት አስፈላጊ ነው። ስለሆነም ሕገ-መንግሥቱ ምርጫው እንዴት እንደሚራዘም ስለማያስቀምጥ፣ ምናልባትም እንዲሻሻል የሚል ጥያቄ ሊቀርብ ይችላል።

የምርጫ ቦርድ ዉይይት ተሳታፊዎች ትኩረት
የምርጫ ቦርድ እና የፖለቲካ ፓርቲዎች፣ ገዢውን ፓርቲ ጨምሮ በቀረበው የምርጫ የጊዜ ሰሌዳ ላይ ሦስት መሠረታዊ ጉዳዩችን አንስተዋል። በዚህም መሰረት በቀረበው ረቂቅ የጊዜ ሰሌዳ ላይ የተስማሙ፣ ወቅቱ ዝናባማ በመሆኑ ሳይስማሙ ቀርተው ከተጠቀሰው የጊዜ ሰሌዳ ቀደም ብሎ እንዲካሄድ የጠየቁ እንዲሁም ምርጫውን ለማድረግ በአገሪቱ ሰላም እና መረጋጋት ስለሌለ ምርጫው መካሄድ የለበትም በሚሉ ሐሳቦች መካከል የተወጠረ ይመስላል።

በመሰረታዊነት እነዚህ ሐሳቦች ከሕገ መንግሥቱ አንጻር ምን ዐይነት አንድምታ አላቸው የሚለውን መመልከት ወሳኝ ሆኖ እናገኘዋለን። በአገሪቱ እየተስተዋሉ ካሉ አለመረጋጋቶች እና የሰላም እጦት አኳያ የምርጫው እጣ ፋንታ የአደባባይ አጀንዳ ከሆነ ሰነባብቷል። ምርጫ ቦርድ እና መንግሥት ምርጫው እንደሚካሄድ በተከታታይ ከማሳወቃቸውም በላይ ሕጋዊነት ሳይጣስ ቅቡልነት ያለው መንግሥት መመስረት የሚያስችል አገር አቀፍ ምርጫ ለማካሄድ ዝግጅት ከተጀመረ ጊዜያት ተቆጥረዋል።

ይሁንና በምርጫ ቦርድ የቀረበው ረቂቅ ከመነሻውም ሕገ መንግሥቱን የጣሰ እና የሚጻረር እንደሆነ ከላይ በሕገ መንግሥቱ መሰረት ምርጫው መቼ መካሄድ አለበት በሚለው ስር የተነሳውን ሐሳብ መመለከት ብቻ በቂ ሆኖ እናገኘዋለን። የምርጫ ቦርድ በሕገ መንግሥቱ መሰረት አወጣሁት ያለው ረቂቅ የምርጫ ሰሌዳ ፍጽም ሕገ መንግሥቱን የጣሰ ከመሆኑም በላይ የፖለቲካ ፓርቲዎችም ሕገ-መንግሥቱን የሚጻረር አቋም አንጸባርቀዋል።

በአንድ በኩል ገሚሱ የፖለቲካ ፓርቲዎች ነሐሴ 10 ቀን 2012 እንዲካሄድ በቀረበው ረቂቅ ሰሌዳ ላይ ከሰኔ 30 በፊት ይካሄድ የሚል አቋም ያነሱ ሲሆን፤ ይህም ከላይ እንደተጠቀሰው ወቅቱ ዝናባማ ስለሚሆን ምርጫ ማካሄድ አይቻልም ከሚል ሐሳብ የመነጨ ነው። እንጂ ከላይ እንደተጠቀሰው ሕገ-መንግሥቱን ይጥሳል በሚል አልነበረም።

በሌላ በኩል የምርጫ ቦርድ ባወጣው የጊዜ ሰሌዳ ላይ የተስማሙ ፓርቲዎችም ኢ-ሕገመንግሥታዊ አካሄድ መሆኑን ለማንሳት አልደፈሩም። ከሁሉም በላይ ቀልብን የሚስበው ሁኔታ ግን ምርጫ ቦርድም ሆነ በምርጫው መካሄድ ላይ የተስማሙ ነገር ግን በረቂቅ ሰሌዳው ላይ የተለያየ አቋም የያዙ የፖለቲካ ፓርቲዎች በመሰረታዊነት በአንድ ሐሳብ ላይ ይስማማሉ፤ ይህም ሕጋዊነት እንዳይጣስ ምርጫውን ማካሄድ። ይሁንና አንዳቸውም በአቋምም ሆነ በሐሳብ ደረጃ የቀረበው ረቂቅ የምርጫ ሰሌዳ ኢ-ሕገመንግሥታዊ ነው ለማለት አልደፈሩም።

በሌላ በኩል ፍጹም የምርጫውን መካሄድ የማይደግፉ አካላት ምርጫው እንዳይካሄድ አገሪቷ ያለችበትን አለመረጋጋት ከመጥቀስ ባለፈ በሕገ-መንግሥቱ መሰረት የምርጫው አለመካሄድ በሚኖረው ቀጣይ ሁኔታ ላይ አቋማቸውን ግልጽ አላደረጉም።ምናልባትም በእኛ አስተያየት ምርጫው እንዳይካሄድ እየጠየቁ ያሉ የፖለቲካ ኃይሎች የሽግግር መንግሥት ሊጠይቁ ይችላሉ።
ነገር ግን በአገሩቱ ለሽግግር መንግሥት የሚያበቃ ነባራዊ እና ቅድመሁኔታዎች ባለመኖራቸው የዚህ ሐሳብ አራማጆች ብዙ ርቀት መጓዝ የሚችሉ መስሎ አይታየንም።

የምርጫዉ እጣ ፈንታ?
የምርጫዉ እጣ ፈንታ የሚወሰነዉ አንድ ሕገመንግሥቱን በመከተል ያሉ አማራጮችን አሟጦ መጠቀም አልያም በፖለቲካ ኃይሎች መካከል አሳታፊ የሆነ ድርድር በማድረግ አቅጣጫ በማስቀመጥ ነው። ሁሉም አማራጮች የተለያዩ ጥያቄዎችን የሚያስነሱ ቢሆንም አንዱን አማራጭ መምረጥ ግድ ነው። በሕገ መንግሥቱ መሰረት ያሉ አማራጮች ኹለት ሆነዉ እናገኛቸዋለን።

ከላይ እንደተጠቀሰው ምንም እንኳን ምሉዕ ዴሞክራሲያዊ ምርጫ ማካሄድ ባይቻልም፤ ሕገ መንግሥቱ ባስቀመጠው የጊዜ ሰሌዳ መሰረት ምርጫውን ማከናወን አንደኛው አማራጭ ነው። ኹለተኛዉ አማራጭ ምርጫው በተቀመጠው የጊዜ ሰሌዳ መሰረት ካልተካሄደ በጠቅላይ ሚኒስተሩ አማካኝነትየሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመን ከማብቃቱ በፊት ምክር ቤቱን መበተን ነው።

በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 60 /1/ላይ “ጠቅላይ ሚኒስትሩ የፓርላማው የሥልጣን ዘመን ከማለቁ በፊት አዲስ ምርጫ ለማካሄድ፣ በምክር ቤቱ ፈቃድ ምክር ቤቱ እንዲበተን ለማድረግ ይችላል፤” በማለት ይደነግጋል። በመቀጠልም ከታች ባሉ ንዑስ አንቀፆች ላይ እንደተጠቀሰው ምክር ቤቱ በጠቅላይ ሚኒስትሩ የምክር ቤቱ ፍቃድ ታክሎበት የተበተነ እንደሆነ ከስድስት ወራት ባልበለጠ ጊዜ ውስጥ አዲስ ምርጫ መደረግ እንደሚኖርበት እንዲሁም ምክር ቤቱ ከተበተነ በኋላ ሥልጣን ላይ የነበረው የፖለቲካ ድርጅት ጊዜያዊ አስተዳደር ሆኖ ሕግ የማውጣትና የመሻር ሥልጣኑ ተገድቦ የዕለት ተዕለት የመንግሥትን ኃላፊነት ማስፈጸምና ምርጫውን የማከናወን ኃላፊነት ብቻ እንደሚኖረው ተደንግጓል።

ነገር ግን ከላይ የተጠቀሰውን ድንጋጌ ስንመለከት፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በዚህ እጅ እግር በሚያስር አማራጭ ሐሳብ ውሳኔ ያሳልፋሉ ማለት አዳጋች ነዉ።
ሕገ መንግሥቱ ከሚያስቀምጠው ድንጋጌ ውጪ ምርጫውን ማካሄድ ከተፈለገ ደግሞ በፖለቲካ ኃይሎች መካከል አሳታፊ የሆነ ድርድር በማድረግ አቅጣጫ ማስቀመጥ ግዴታ ይሆናል። ይህም ከዚህ በፊት በተለያዩ አጋጣሚዎች እንደተስተዋለው ዋልታ ረገጥ በሆኑ የፖለቲካ ፓርቲዎች እና ከፖለቲካ ልሂቃን አቋም አንፃር ብዙ ጥያቄዎችን የሚያስነሳ ሆኖ እናገኘዋለን።

በመሆኑም ከገዢው ፓርቲ ጀምሮ ሁሉም የፖለቲካ ኃይሎች እና የምርጫ ቦርድ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 58 ላይ የተጠቀሰዉን ድንጋጌ አይተው እንዳላዩ ሆነው አልፈዉታል ማለት እንችላለን? ግልጽ የሆነውን ይህን ድንጋጌ ቦርዱ እና የፖለቲካ ፓርቲዎች በቸልታ አልፈውት ከሆነነገ ሕገ መንግሥቱን ባከበረ መልኩ ምርጫ አካሄድን ማለት እንዴት እንችላለን?

አንድነት አድነዉ (andinet27@gmail.com) እና እንዳልካቸዉ አበራ (endalkrio@gmail.com) በሐሮማያ ዩኒቨርሲቲ የሕግ መምህራን ናቸዉ።

Comments: 0

Your email address will not be published. Required fields are marked with *

This site is protected by wp-copyrightpro.com